Haasaawa Presidaantiin Somaliland Hudson Institute, D.C, USA. irratti Godhan Dubbisaa

Odeeffannoo Qophii fi Galmee

Mata-Duree / Qabiyyee: Somaliland akka Michuu Tarsiimawaa Gaanfa Afrikaatti (Somaliland as a Strategic Partner in the Horn of Africa)
Dhaabbata Keessummeesse: Dhaabbata Qorannoo Huudsan (Hudson Institute), Waashingitan D.C.
Guyyaa Tamsaasaa fi Qophii: Fulbaana 14, 2026 (Sep 14, 2026)
Hirmaattota Ijoo:
- Jooshuwaa Meesarvii (Joshua Meservey): Qorataa Ol-aanaa Dhaabbata Huudsan
- Kabajamoo Pirezidaant Abdirahmaan Mohaammad Abdullaahii (“Cirro/Irro”): Pirezidaantii Rippaabiliika Somaalilaand (Pirezidaantii 6ffaa kan Sadaasa 2024 filatame)

Cuunfaa Waliigalaa fi Ibsa Dhimma Qophii

Fulbaana 14, 2026, Dhaabbanni Qorannoo Huudsan kan magaalaa Waashingitan D.C. keessatti argamu, Pirezidaantii Rippaabiliika Somaalilaand Kabajamoo Abdirahmaan Mohaammad Abdullaahii (“Cirro”) erga Sadaasa 2024 sagalee uummataa dhibbeentaa 64n filatamanii as yeroo jalqabaatiif gara Ameerikaatti imaluun haasawa ijoo fi marii bal’aa akka taasisan affeere. Qophiin kun hayyoota imaammata alaa, dippilomaatota, fi ogeeyyii nageenyaa addunyaa bakka tokkotti fiduun barbaachisummaa tarsiimawaa Somaalilaand dhibdee Galaana Diimaa, Lakkii Eedan, fi Gaanfa Afrikaa keessatti qabdu gadi fageenyaan xiinxaleera.

Daawwannaan kun kan dhufe erga Somaalilaand bara 2020 Taaywaan waliin hidhata dippilomaasii hundeeffattee, akkasumas Muddee bara 2025 keessa biyyi Israa’eel erga Somaalilaand bara 1991 bilisummaa ishee labsitee kaasee akka biyya birmadummaa qabduutti miseensa Mootummoota Gamtoomanii (UN) duraa taatee beekamtii seeraa kenniteefiitiin boodadha. Dabalataanis, waraana Baha Giddu-Galeessaa kan Iraan keessatti hirmaatte, haleellaa fi doorsisa dooniiwwan galaanaa kan hidhattoota Huusii Yaman (kanneen dhiheenyatti buufata galaanaa Mokaa isa sarara Baab al-Mandaab irraa maayilii 50 qofa fagaatu to’atan), fi babal’ina dhiibbaa waraanaa fi dinagdee Chaayinaan Afrikaa keessatti gootu haala qabatamaa marii kanaa ta’eera.

Haasawa isaanii fi marii gabaabaa hayyuu Jooshuwaa Meesarvii waliin taasisan keessatti, Pirezidaant Cirroon Somaalilaand biyya of dandeette, dimokraatawaa taate, fi gargaarsa maallaqaa idil-addunyaa malee waggoota 35 guutuu tasgabbii fi nageenya qabattee as geesse ta’uu ibsan. Gama biraatiin, Mootummaan Federaalaa Somaaliyaa kan Moqadishoo nagaa biyya keessaa mirkaneessuu dadhabuu isaa, Al-Shabaab balleessuu dadhabuu, fi birmadummaa idil-addunyaa isatti kenname akka meeshaa waraanaatti fayyadamee Somaalilaand irratti cufiinsa dinagdee fi loojistiksii kaa’aa jiraachuu saaxilan.

Pirezidaantichi Ameerikaadhaaf yaada tarsiimawaa ifaa dhiyeessan: Somaalilaand buufata doonii ammayyaa fi qulqulluu kan Barbeeraa (kan doolaara miiliyoona 442n kaampaanii DP World’n ijaarame), Daangaa Dinagdee Addaa Barbeeraa, fi daandii daldalaa gara gabaa Itoophiyaa isa uummata miiliyoona 120 qabuutti geessu Washingtoniif ni dhiyeessiti. Faallaa kanaatiin, Ameerikaan beekamtii dippilomaasii guutuu akka kennitu, misooma faayinaansii akka eegalchiiftu, fi nageenya Galaana Diimaa eeguuf hidhata waraanaa akka uumtu waamicha dhiyeessan.

Qabxiilee Haasawichaa Boqonnaa fi Mata-Duree Xiqqaan

Boqonnaa 1: Seensa fi Simannaa Dhaabbata Huudsan

1.1 Simannaa Jooshuwaa Meesarvii

Dhaabbanni Huudsan Pirezidaant Abdirahmaan Cirroo simachuun, seenaa hojii isaanii isa dheeraa fi kabajamaa ibse: Barnoota ol-aanaa Ameerikaa, Rusiyaa fi Itoophiyaa keessatti barachuusaanii; Ministeera Dhimma Alaa Somaaliyaa keessa waggaa 15 hojjechuu fi yeroo Gamtaan Sooviyeet diigamutti Mooskootti ambaasaaddara ta’anii tajaajiluu isaanii; Mana Maree Bakka Bu’ootaa Somaalilaand keessatti af-yaa’ii ta’uun waggaa 12 tajaajiluu; bara 2012 paartii Waddaanii hundeessanii Sadaasa 2024tti sagalee %64n pirezidaantii ta’anii filatamuu isaanii beeksise.

1.2 Bu’uura Nageenyaa fi Dimokraasii Somaalilaand

Kora Booramaa (Borama Conference): Somaalilaand erga waraana mancaasaa sirna Siyaad Barree jalaa baatee booda, alaa osoo gargaarsa hin eeggatin araara gosaa Kora Booramaatiin nagaa fi tasgabbii waaraa bu’uureffachuu ishee.
Sirna Filannoo Dimokraatawaa: Biyyi kun filannoowwan dimokraatawaa hunda-galeessa ta’an geggeessuun, aangoo nagaan wal-harkaa fuudhuudhaan Afrikaa keessatti fakkeenya addaa ta’uushee.
Walitti Dhufeenya Dippilomaasii Cimaa: Bara 2020 keessa dhiibbaa Chaayinaa osoo hin sodaatin Taaywaan waliin hariiroo hundeessuu, akkasumas Muddee bara 2025tti biyyi Israa’eel beekamtii birmadummaa kennuufii ishee.
Teessuma Tarsiimawaa: Yaman keessatti hidhattoonni Huusii sarara Baab al-Mandaab irratti balaa uumaa jiranii fi buufata Mookaa to’atanitti, buufanni Barbeeraa Ameerikaadhaaf buufata nagaa fi filannoo tokkicha ta’uu eeran.

Boqonnaa 2: Haasawa Ijoo Pirezidaant Abdirahmaan Cirroo

2.1 Seenaa Duubaa: Bilisummaa, Tokkummaa, Cunqursaa fi Birmadummaa Deebifachuu

Bilisummaa Bara 1960: Somaalilaand Biriiteen jalaa Waxabajjii 26, 1960 bilisa baatee beekamtii idil-addunyaa argattee turte.
Tokkummaa Hin Milkoofne: Guyyoota shan booda, Adoolessa 1, 1960 hawwii “Somaaliyaa Guddoo” (Greater Somalia) jedhuun Somaaliyaa isa Xaaliyaaniin bultu waliin tokkummaa seeraan hin xumuramne uuman.
Bulchiinsa Abbaa-Irree Siyaad Barree: Tokkummaan kun gara cunqursaa hamaatti jijjiirame; uummanni Somaalilaand duguuggaa sanyii, ajjeechaa jumlaa, fi barbadaa’ina magaalota isaanii (Hargeesaa dabalatee) dhandhaman.
Birmadummaa Deebifachuu (1991): Kufaatii mootummaa Moqadishoo bara 1991 booda, uummanni Somaalilaand tokkummaa sana diiguun daangaa koloneeffannaa isaanii isa bara 1960 dura beekamu birmadummaadhaan deebifataniiru; kunis seera Gamtaa Afrikaatiin kan wal-simatudha malee biyya kukkutuu (secession) miti.

2.2 Waggoota 35 Ijaarsa Biyyaa Of Danda’e

Mootummaa Ofiin Dhaabbate: Gargaarsa dhaabbilee maallaqaa addunyaa malee, heerasaanii baafatanii, mana murtii, poolisii, waraana, eegduu galaanaa, fi maallaqa mataasaanii tolfatan.
Nageenya fi Shororkeessummaa Ittisuu: Waggoota digdama oliif Somaalilaand keessatti gochi shororkeessummaa kamiyyuu hin raawwatamne; buufataalee fi galaanasaanii saamtota galaanaa (pirates) irraa bilisa godhan.

2.3 Kufaatii Moqadishoo fi Birmadummaan Akka Meeshaa Waraanaatti Ooluu

Kasaaraa Mootummoota Dhihaa: Erga bara 2013 Ameerikaan fi gamtoonni ishee gara Moqadishootti deebi’anii kaasee, maallaqni fi leenjiin doolaara biliyoonaan lakkaa’amu kennamus, Moqadishoon amma iyyuu magaalaa isheetuu to’achuu hin dandeenye.
Birmadummaa Akka Cufiinsaatti Fayyadamuu: Qondaaltonni Moqadishoo maqaa beekamtii idil-addunyaa qabaniin fayyadamuun, Somaalilaand akka gargaarsa dinagdee, sirna xiyyaaraa, fi gabaa addunyaa hin arganneef uggura uumaa jiru.

2.4 Dirree Galaana Diimaa: Baab al-Mandaab fi Buufata Barbeeraa

Daldala Addunyaa Balaarra Jiru: Daldala doonii addunyaa keessaa %12 fi boba’aa guddaan sarara Baab al-Mandaab keessa darba; hidhattoonni Huusii Yaman immoo sarara kana balaarra buusaniiru.
Qormaata Galaana Eedan: Loltoonni doonii Ameerikaa fi michoonni isaanii sarara loojistiksii fagoorraa waan dhufaniif, buufata galaanaa dhihoo fi nagaa qabu dhabanii rakkachaa jiru.
Carraa Buufata Barbeeraa: Somaalilaand buufata qulqulluu Barbeeraa kan doolaara miiliyoona 442n kaampaanii DP World’n haarome, kan loltoota Chaayinaa, Rusiyaa, ykn Iraan irraa bilisa ta’e Ameerikaadhaaf dhiyeessiti.

2.5 Hidhata Dippilomaasii: Taaywaan fi Israa’eel

Waliigaltee Taaywaan: Bara 2020 irraa qabee Taaywaan waliin dhimma fayyaa, teeknooloojii daataa, qonnaa fi barnootaa irratti waloon hojjechaa jiru.
Beekamtii Biyyoolessaa Israa’eel: Muddee 2025 keessa Israa’eel birmadummaa Somaalilaandiif beekamtii seeraa kennite; Pirezidaant Cirroon Yerusaalemitti simannaa ol-aanaa argatanii embaasii isaanii bananiiru; kunis dimokraasiiwwan Galaana Diimaa lamaan walitti hidheera.

2.6 Waamicha Kallattii gara Waashingitanitti Dhiyaate

Galmee Eegumsaa Qulqulluu: Waggoota 35 keessatti loltuun Ameerikaa tokkollee lafa Somaalilaand irratti hin miidhamne; xiyyaarri ykn dooniin Ameerikaas hin doorsifamne.
Karra Gabaa Baha Afrikaa: Daandiin Barbeeraa daldaltoota Ameerikaatiif gibira malee gara gabaa Itoophiyaa isa uummata miiliyoona 120 qabuutti akka seenan daandii saaqee, olaantummaa dinagdee Chaayinaa akka madaalchisan gargaara.
Qabeenya Hin Qotamin: Somaalilaand albuuda liitiyeemii (lithium), warqii, koopparii, fi boba’aa qarqara galaanaa fi lafarraa bal’aa qabdi.
Beekamtii Gaafachuu: Beekamtiin dippilomaasii alaabaa fannisuu qofa osoo hin taane, bu’uura misoomaa, nageenya Galaana Diimaa, fi daldala Ameerikaa jabeessuuf furtuudha.

Boqonnaa 3: Marii Bal’aa fi Gaaffii fi Deebii

3.1 Qormaata Gamtaa Afrikaa (AU) fi Daangaa Koloneeffannaa

Gabaasa Garee Qorannoo AU (2005): Qorannoon Gamtaa Afrikaa bara 2005tti godhame, dhimmi Somaalilaand addaa fi seera-qabeessa ta’uu mirkaneessee ture.
Soda Biyyoota Afrikaa: Biyyoonni Afrikaa hedduun yoo Somaalilaandiif beekamtii kennan daangaan biyyasaanii fashalaa’a jedhanii sodaatu; Pirezidaant Cirroon garuu Somaalilaand bara 1960tti biyya birmadummaa qabdu waan turteef, tokkummaa nagaan uumame nagaan diiguun seera daangaa koloneeffannaa hin sarbu jechuun mormaniiru.

3.2 Mormii Liigii Arabaa

Biyyoonni Liigii Arabaa mormii kan dhiyeessaniif sababa seeraan osoo hin taane, Somaaliyaan miseensa Liigichaa waan taateef siyaasa wal-deeggarsaa qofaani jedhan.

3.3 Kufaatii Marii Waggaa Kudhamaa (Moqadishoo fi Hargeesaa)

Mariin Hargeesaa fi Moqadishoo gidduutti waggoota 10 oliif adeemsifamaa ture homaa bu’aa hin buufne. Sababiin isaas Somaalilaand akka biyya birmadummaa qabduutti addaan ba’uuf yoo mari’attu, Moqadishoon garuu tokkummaa qofa lallabdi.
Ameerikaan fi addunyaan dhugaa jiru beekanii osoo beekamtii hin kennin Moqadishoon fedhii isheetiin marii kana hin fixxu jedhan.

3.4 Yaada “Somaaliyaa Guddoo” Fashaleessuu

Yaada durii kan Somaalota naannoo Somaalee Itoophiyaa (Ogaadeen), Kaaba Keeniyaa (NFD), Jibuutii fi Somaalilaand walitti dabalanii biyya tokko uumuuf abjootan guutummaatti kan yeroon irra darbee fi balaa waraanaa fidu ta’uu ibsan.
Waraanni bara 1964 fi 1977 uumame balaa yaada kanaati; ammaan tana naannoleen sun qaama Itoophiyaa fi Keeniyaa ta’anii jiraachuu qabu jedhan.

3.5 Walitti Dhufeenya Fooyya’aa Naannoo Buntlaand (Puntland) Waliin

Pirezidaant Cirroon yommuu gara aangootti dhufan dhimmi duraa nagaa ollaa uumuudha jedhan.
Koreen ministiroota Somaalilaand fi Buntlaand Naayiroobii fi Finfinneetti walarganii daldalli fi sochii uummataa bilisaan akka ta’u, akkasumas saamtota galaanaa fi shororkeessitoota waloon loluuf waliigalaniiru.

3.6 Tasgabbii Naannoo Bahaa: Hiika Hidhannoo fi Araara Gosaa

Miliishiyaa Kuma Jaatama (60,000) Hidhannoo Hiiksisuu: Pirezidaantichi erga filatamanii guyyoota 120 hin guunne keessatti loltoota miliishiyaa gosaa kuma jaatama (60,000) meeshaa waraanaa gurguddaa waliin nagaan gara raayyaa ittisa biyyaatti galchuu isaanii dubbatan.
Kora Nagaa: Magaalaa Eerigaaboo fi Eel Afweynitti korawwan nagaa gurguddoo qindeessuun waldhabdee waggaa 10 turee fi namoota 250 galaafate nagaan xumuran.
Hundaa Hammachuu: Gosoota muraasaa fi naannolee baadiyyaa bulchiinsa mootummaa isaanii keessatti ministiroota godhanii muuduun tokkummaa ijaaran.

3.7 Qajeelfama Al-Shabaab Ittisuu: “Uummata Akka Poolisiitti”

Moqadishoo fi kibba Somaaliyaa keessatti Al-Shabaab lafa to’atee yoo haleellaa geessisu, Somaalilaand keessatti uummanni nagaa hundinuu akka poolisiitti waan hojjetuuf shororkeessitoonni iddoo dhokannaa hin qaban jedhan.

3.8 Duula Beekamtii Caamsaa 2025 fi Deebii Israa’eel

Caamsaa 17, 2025 Pirezidaant Cirroon hoggantoota biyyoota UN 193 hundaaf xalayaa beekamtii gaafatu barreessan.
Israa’eel battalumatti Muddee 2025 beekamtii yoo kennitu, Deenmaark immoo guddina Somaalilaand dinqisiifattee xalayaa galataa deebifte; biyyoota kaan waliinis hojiin dippilomaasii itti fufeera.

3.9 Michummaa Taaywaan fi Mormii Chaayinaa

Taaywaan Hargeesaa keessatti kilinika yaalaa, bu’uura misoomaa odeeffannoo (data center), fi pirojeektota qonnaa ijaaraa jirti.
Mootummaan Beejiing Taaywaaniin ari’aa jedhee dhiibbaa yoo godhellee, Somaalilaand michuu ishee fedhii mataa isheetiin filachuu akka itti fuftu ibsan.

3.10 Dorgommii Buufata Barbeeraa fi Jibuutii

Jibuutiin daldala Itoophiyaa keessaa %97 to’attus, Barbeeraan qulqullinaa fi teeknooloojiin dursiti.
Gufuu guddaan sarara baaburaa fi daandii aspaaltii babal’aa Barbeeraa irraa gara Itoophiyaatti diriirsuudha; kanaan walqabatee Itoophiyaa waliin waliigalteen daldalaa fi daddabarsaa xumuramaa jira.

3.11 Qabeenya Albuudaa fi Boba’aa

Somaalilaand albuuda liitiyeemii qabaachuun ishee mirkanaa’eera; koopparii fi warqiis qabdi.
Kaampaaniileen Ingilizii fi Arabaa boba’aa fi gaazii uumamaa qarqara galaanaa fi lafarraa qotachuuf dorgomaa jiru.

3.12 Barumsa Diigamuu Gamtaa Sooviyeet Irraa Fudhatame

Pirezidaant Cirroon bara 1988 hanga 1996 Mooskoo keessa ambaasaaddara ta’anii yeroo turanitti, Dallaan Barliin akkamitti akka jige, Gamtaan Sooviyeet gara biyyoota 14tti akkamitti akka bittinnaa’e, fi Cheekoslovaakiyaan akkamitti nagaan akka addaan baate ijaan argan.
Biyyi tokkummaan uumame yoo fashalaa’e, sirni diigamuun isaa waanuma uumamaa waan ta’eef addunyaan dhugaa jiru fudhachuu qaba jedhan.

3.13 Dhaamsa Xumuraa Mootummaa Ameerikaatiif

Xumura irratti, Pirezidaantichi Ameerikaan addunyaarratti guddoo, nagaa, fi badhaatuu akka taatu yoo barbaadde, Somaalilaand qabeenya lafaa fi buufata tarsiimawaa isa hundarra guddaa Galaana Diimaa irratti qabdu dhiyeessiti jedhan.
Beekamtii kennuun Ameerikaadhaaf michuu amansiisaa Galaana Diimaa irratti horachuu fi Chaayinaa naannichatti madaalchisuuf faayidaa guddaa qaba jechuun xumuran.