Odeeffannoo Qophii fi Galmee
- Mata-Duree / Qabiyyee: Yeroo Gaazexeessummaan Walabaa Bakka Isaa Qabatee Dhaabbate Daawwadhaa (Watch the moment independent journalism stood its ground.)
- Madda / Miidiyaa: Addis Standard
- Guyyaa Maxxansaa: Fulbaana 14, 2026 (Sep 14, 2026)
- Hirmaattota Ijoo:
- Alice Albright (Eeliis Olbiraayit): Miseensa Boordii Dhaabbata Dimokraasii Biyyoolessaa (NDI); Intala barreessituu dhimma alaa Ameerikaa duraanii Meediliin Olbiraayit.
- Tsadaale Lammaa (Tsedale Lemma): Hundeeffattuu, Gulaaltuu Ol-aanaa fi Maxxansituu Miidiyaa Addis Standard.
- Sababa Qophii: Badhaasa Dimokraasii Bilisummaa Gaazexeessummaa NED bara 2026 (2026 NED Democracy Award for Freedom of the Press), magaalaa Waashingitan D.C. keessatti kan kenname.
Cuunfaa Waliigalaa fi Ibsa Dhimma Qophii
Qophiin kun sirna badhaasa kabajamaa Badhaasa Dimokraasii NED bara 2026 kan Bilisummaa Gaazexeessummaa (National Endowment for Democracy) miidiyaa walabaa Itoophiyaa Addis Standard fi hundeeffattuu ishee Tsadaale Lammaatiif kenname dhiyeessa.
Saganticha kan bante Eeliis Olbiraayit, seenaa maatii ishee—abbaa ishee isa gaazexeessaa ta’ee fi dhugaa barbaadaa ture, akkasumas haadha ishee Meediliin Olbiraayit ishee guddina dimokraasii fi gahee gaazexeessummaa qorachaa turte yaadatte. Eeliis miidiyaan Addis Standard waggoota 15 guutuu haala ulfaataa keessatti afaanota sadiin—Ingiliffa, Amaariffa, fi Afaan Oromootiin—gabaasa qulqulluu fi walaba ta’e dhiyeessuu isaa faarsite. Keessattuu waraana Kaaba Itoophiyaa keessatti namoonni kuma dhibbaan lakkaa’aman yeroo dhumatanitti lubbuu isaanii qaxxaamura balaatti galchuun gabaasa dhiyeessuu isaanii, akkasumas poolisiin waajjira isaanii weeraree kompiitaroota, bilbilootaa fi meeshaalee gabaasaa saamuu fi hayyama isaanii saamuuf yaaluu isaa calaqqisiiste.
Tsadaale Lammaan badhaasa kana yommuu fudhattu haasawa seena-qabeessa gooteen, qophiin kun yeroo Ameerikaan waggaa 250ffaa hundeeffama ishee kabajaa jirtutti ta’uun isaa ergaa guddaa akka qabu ibsite; sababiin isaas bilisummaan kan itti fufu yoo namni aangoorra jiru gaafatamee fi dhugaan dubbatame qofadha. Tsadaaleen bara 2021 kaasee dhiibbaa, hidhaa, hayyama ugguruu, fi dhuma irratti Hagayya 2026 keessa ajaja humnaan waajjira isaaniitii isaan buqqisu baafame saaxilte.
Tsadaaleen mootummaan Itoophiyaa miidiyaalee pirooppaagaandaa mootummaa faarsaniif qabeenya guddaa dhangalaasaa, gama biraatiin immoo dhaabbata walabaa cufuuf humna dhangalaasuu isaa qeeqte. Miidiyaa baay’isuun amanamummaa bituun akka hin danda’amne ibsuun, Addis Standard kan itti fufeef haadha intalli ishee gudeedamteef, qotee bulaa beela’eef, fi dargaggoo humnaan waraanatti dirqisiifameef sagalee ta’uuf akka ta’e dubbatte. Tsadaaleen maatii ishee (daa’imman ishee Jalaan fi Keennaa, akkasumas abbaa manaa ishee), hojjettoota Addis Standard, fi dhaabbilee mirga gaazexeessummaa addunyaa (CPJ, HRW, RSF, Amnesty International, NED) galateeffatte. Haasawa ishee jecha beekamaa kanaan xumurtee: “Waajjira gabaasaa diiguu dandeessu, kaameeraa saamu dandeessu, hayyama haqquu dandeessu, gaazexeessitoota sodaachisuu dandeessu; garuu mirga uummanni dhugaa beekuuf qabu gonkumaa haqquu hin dandeessan!”
Qabxiilee Haasawichaa Boqonnaa fi Mata-Duree Xiqqaan
Boqonnaa 1: Haasawa Badhaasa Kennuu kan Eeliis Olbiraayit
1.1 Seenaa Maatii fi Gahee Gaazexeessummaa Walabaa
- Eeliis Olbiraayit haasawa ishee kan jalqabde abbaa ishee isa gaazexeessaa ta’ee fi haadha ishee Meediliin Olbiraayit (barreessituu dhimma alaa US duraanii) yaadachuuni. Haati ishee dhaabbilee dimokraatawaa fi gahee pireesii bilisaa ijaarsa biyyaa keessatti amantii jabaa qabdi turte.
- Dhaabbilee walaba ta’an eeguun kan mirkanaa’u namoota aarsaa kaffalanii isaan cinaa dhaabbatan jajjabeessuuni jedhe.
1.2 Waggoota 15 Gabaasa Afaan Danuu Haala Walxaxaa Keessatti
- Miidiyaan Addis Standard waggoota 15 guutuu Afaan Oromoo, Amaariffaa fi Ingiliffaan gabaasa qulqulluu fi madaalawaa Itoophiyaa keessatti dhiyeessaa ture.
- Waraana gara-jabeenyaa Kaaba Itoophiyaa keessatti kumaatamaan dhumatan keessatti gaazexeessitoonni isaanii lubbuu ofii balaarra buusanii gabaasa dhugaa baasaa turan.
1.3 Cucuunffaa Mootummaa fi Saamicha Meeshaalee
- Eeliis dhiibbaa mootummaan geessise yoo ibsitu:
- Waggaa darbe poolisiin biyyattii waajjira Addis Standard cabsee seenuun kompiitaroota laaptooppii, bilbiloota, haard diraayivii fi meeshaalee qorannoo hunda saamuu isaa eerte.
- Bara kana immoo mootummaan hayyama intarneetii fi galmee miidiyaa isaanii haqquuf socho’eera.
- Dhiibbaa kana hunda danda’uun maxxansi isaanii itti fufuun isaa seenaa dhugaa galmeessuu fi namoota aangoorra jiran itti-gaafatamtoota gochuuf furtuudha jette.
Boqonnaa 2: Haasawa Tsadaale Lammaa: Qabsoo Bilisummaa Dubbii
2.1 Bu’uura Dimokraasii fi Seenaa Waggaa 250ffaa Ameerikaa
- Tsadaale Lammaan badhaasa kana maqaa gaazexeessitoota, dubbistoota, fi warra bara dukkanaa hunda keessatti isaan cinaa dhaabbatan hundaatiin kabajaan fudhatte.
- Badhaasni kun yeroo Ameerikaan waggaa 250ffaa hundeeffama ishee kabajaa jirtutti dhufuun isaa, dimokraasiin kan jiraatu yoo mirgi aangoo gaafachuu fi dhugaa dubbachuu kabajame qofa ta’uu yaadachiisa jette.
2.2 Duula Qindaa’aa Addis Standard Irratti Geggeeffame (2021–2026)
- Bara 2021 kaasee Addis Standard duula ukkaamsaa walirraa hin cinneen qorameera: gaazexeessitoota hidhuu, hayyama haquu, meeshaa saamuu, fi waajjira weeraruu.
- Ajaja Buqqisaa Hagayya 2026: Hagayya bara 2026 keessa murtoo gara-jabeeyyii ta’een bakka hojii isaaniitii akka buqqa’an ajajni itti kenname; kunis miidiyaa qofa osoo hin taane akka dhaabbataatti isaan diiguuf kan yaadamedha.
2.3 Miidiyaa Baay’isuu fi Amanamummaa Horachuu Wal-Bira Qabuu
- Mootummaan Itoophiyaa gama tokkoon miidiyaalee mootummaa faarsaniif maallaqa guddaa yoo ramadu, gama biraatiin miidiyaa walabaa biyyattii diiguuf carraaqqii cimaa taasisa.
- Tsadaaleen kun faallaa guddaadha jette:
- Maaykiroofoonii fi miidiyaa baay’isuun qofaan amanamummaa fi dhugaa bituun hin danda’amu.
- Tamsaasa pirooppaagaandaan guutuun amantaa uummataa hin fidu.
- Amanamummaan kan argamu yoo qaamni aangoorra jiru waan dhagahuu hin barbaanne uummatatti himuu dandeesse qofadha.
Boqonnaa 3: Addis Standard Maaliif Itti Fufe? Sagalee Warra Ukkaamfamanii
3.1 Abbootii Dhugaa: Uummata Miidhamaa
- “Maaliif aarsaa kanaan hundaan itti fuftu?” gaaffii jedhuuf, Tsadaaleen deebii salphaa laatte: Uummanni nuti seenaa isaanii himnu gonkumaa akka diinaatti nu hin ilaalan.
- Addis Standard kan hojjetuuf:
- Haadha intalli ishee gudeedamteef sagalee ta’uuf;
- Qotee bulaa midhaan isaa jalaa barbadaa’ee beela’eef dhugaa baasuuf;
- Dargaggoo dirqamaan waraana inni hin barbaannetti fe’ameef addunyaatti himuuf.
3.2 Dadhabina Mo’achuu fi Sammuu Qulqulluu Qabaachuu
- Tsadaaleen qaamaan fi sammuun baay’ee dadhabuu isaanii hin dhoksine; garuu dadhabina hundarra wanti caalu “sammuu qulqulluu” (clear conscience) qabaachuudha jette.
- “Nuti maaliif akka as jirru beekna, maal akka hojjennus beekna; aarsaa kamiyyuu yoo kaffalle cinaa dhugaa seenaa irra akka jirru beekna” jette.
3.3 “Dantaa Biyyoolessaa” Hiika Sirriitti Deebisuu
- Mootummoonni yeroo baay’ee maqaadhuma “dantaa biyyoolessaa” jedhuun gaazexeessitoota ukkaamsuuf yaalu.
- Tsadaaleen garuu dantaan biyyoolessaa kan uummata bal’aati malee kan qaama yeroof aangoo qabatee miti jechuun mirkaneessite.
Boqonnaa 4: Galata Gamtaa Addunyaa, Maatii fi Hojjettootaa
4.1 Galata Dhaabbilee Mirga Gaazexeessummaa
- Dhaabbata NED (National Endowment for Democracy) yeroo rakkoo guddaatti isaan cinaa dhaabbachuu isaatiif galateeffatte.
- Dhaabbilee idil-addunyaa sagalee ta’aniif galateeffatte:
- Koree Eegumsa Gaazexeessitootaa (CPJ)
- Daawwattoota Mirga Namoomaa (Human Rights Watch)
- Gaazexeessitoota Daangaa Malee (Reporters Without Borders – RSF)
- Amnistii Internaashinaal (Amnesty International)
4.2 Aarsaa Maatii: Jalaan, Keennaa fi Abbaa Manaa Ishee
- Daa’imman ishee kan qophii kanarratti argaman Jalaan fi Keennaa galateeffatte: Haadha qaamaan jirtu garuu qalbii fi sammuun qabsoo kanaan dhuunfatamte obsaan danda’anii guddachuu isaaniitiif.
- Abbaa manaa isheetiif, nama hubataa fi yeroo isheen dadhabdu fuula ishee ilaaleetuma jajjabina ta’uuf ta’uu isaatiif galata onneerraa kenneefi.
4.3 Gootota Hojjettoota Addis Standard
- Hojjettoota Addis Standard kan duraanii fi kan ammaa hunda faarsite: Jireenya salphaa filachuu osoo danda’anii qabsoo dhugaa keessatti cichanii hafuu isaaniitiif.
- Seenaan uummataa gabaasa cinaa osoo hin taane bu’uura hundeeffama isaanii ta’uu ibsite.
Boqonnaa 5: Xumura fi Qajeelfama Hin Diigamne
5.1 Itti-Gaafatamummaa Bilisummaan Fidu
- Badhaasni kun akka waancaatti jiraachuu isaanii qofaaf kan fudhatame osoo hin taane, itti-fufiinsi isaanii itti-gaafatamummaa guddaa akka qabu yaadachiisaadha jette.
5.2 Labata Cimaa Xumuraa
- Haasawa ishee jechoota onnee namaa sochoosaniin xumurte:“Nu ukkaamsuuf yaalaniiru. Nu dadhabsiisuuf yaalaniiru. Dhaabbata keenya diiguuf yaalaniiru. Garuu barbaachisummaa fi fedhii gaazexeessummaa keenyaa diiguu hin dandeenye.
Waajjira gabaasaa diiguu dandeessu.
Kaameeraa saamu dandeessu.
Hayyama daldalaa haquu dandeessu.
Gaazexeessitoota sodaachisuu dandeessu.
Garuu mirga uummanni dhugaa beekuuf qabu gonkumaa haquu hin dandeessan!”
