Sirni Abbaa-Irree Eertiraa DHUMA IRRA Gaheeraa? Xiinxala Baldhaa Qabaa Dubbisa

Odeeffannoo Qophii fi Viidiyoo

Mata-Duree / Qabiyyee: Sirni Abbaa-Irree Eertiraa DHUMA IRRA Gaheeraa? (Is Eritrea’s Dictatorship FINALLY Ending?)
Dhiyeessaa / Hayyuu: Piroofeesar Jeemsi Ker-Liindisey (Prof. James Ker-Lindsay)
Guyyaa Maxxansaa: Bitootessa 7, 2025 (Mar 7, 2025)
Dhimma Ijoo: Bulchiinsa abbaa-irrummaa Eertiraa waggoota 30 olii kan Isaayyaas Afawarqii, seenaa walitti dhufeenya Eertiraa fi Itoophiyaa, sochii mormitoota diyaaspooraa, fi carraawwan jijjiirama sirnichaa.

Cuunfaa Waliigalaa fi Ibsa Dhimma Qophii

Qophii kana keessatti hayyuun qunnamtii idil-addunyaa Piroofeesar Jeemsi Ker-Liindisey sirna abbaa-irrummaa jabaa Pirezidaantii Eertiraa Isaayyaas Afawarqii isa erga biyyattiin bara 1993 bilisummaa argattee kaasee aangoorra jiru gadi fageenyaan qora. Biyyoonnii fi dhaabbileen mirga namoomaa addunyaa Eertiraa yeroo baay’ee “Kooriyaa Kaabaa Afrikaa” jechuun waamu. Biyyi kun guutummaatti addunyaa irraa kan of qoodde, tajaajilli waraanaa dirqisiisaan kan dhuma hin qabne lammiilee irratti kan fe’ame, miidiyaan bilisaa kan keessatti dhabame, akkasumas mana murtee walabaa fi filannoo kan hin qabnedha.

Xiinxalli kun seenaa Eertiraa isa bara koloneeffannaa Xaaliyaanii, federeeshinii Itoophiyaa wajjin bara 1952 hundeeffame, fi waraana hidhannoo bilisummaaf waggoota soddoma (1961–1991) geggeeffame bal’inaan kaasa. Erga biyyattiin bara 1993 birmadummaa argattee booda, abdii dimokraasiitti ce’uuf ture waraana daangaa Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti bara 1998–2000 geggeeffameen barbadaa’e. Isaayyaas Afawarqii waraana kana akka sababaatti fayyadamuun heera bara 1997 ragga’e lafarra harkisee, bara 2001 mormitoota fi gaazexeessitoota hunda mana hidhaatti naqe.

Qabxiin guddaan yeroo ammaa dhiyaate jijjiirama siyaasa naannichaa wajjin walqabata. Erga waraana Tigraay (2020–2022) booda walitti dhufeenyi Asmaraa fi Finfinnee daran laafeera. Itoophiyaan karaa Galaana Diimaa argachuuf hawwii agarsiisaa jirtuun walqabatee, Isaayyaas hidhata siyaasaa fi waraanaa Masrii, Somaaliyaa, Rusiyaa fi Hindii wajjin uumaa jira. Gama biraatiin, gareewwan mormitoota diyaaspooraa kanneen akka Birgeed Nahaamaduu (Warraaqsa Cuquliisaa) jabaachuun jalqaba bara 2025 keessa magaalaa Finfinnee keessatti kora mormii geggeessaniiru; kunis deeggarsa mootummaa Itoophiyaa malee ta’uu hin danda’u. Umuriin Isaayyaas gara waggaa 80tti dhiyaachuu fi namni aangoo dhaalus qophaa’uu dhabuun sirnichi kufaatiif qophii ta’uu danda’a kan jedhu xiinxalameera.

Qabxiilee Haasawichaa Boqonnaa fi Mata-Duree Xiqqaan

Boqonnaa 1: Seensa fi Dhimma Abbaa-Irrummaa

1.1 Bulchiinsa Jabaa Isaayyaas Afawarqii

Isaayyaas Afawarqii waggoota soddoma (30) oliif Eertiraa humnaan to’achuun addunyaarraa adda baasee jira.
Sirnichi tajaajila waraanaa daangaa hin qabneen dargaggoota hidhuu, sirna basaasaa uumuu, fi mormii kamuu dhabamsiisuun beekama.
Hacuuccaa kanaan kan ka’e, lammiileen Eertiraa dhibba kurnaamaan lakkaa’aman biyyaa baqatanii diyaaspooraa keessatti mormii haaraa qindeessaa jiru.

1.2 Gaaffilee Tarsiimawaa

Qophiin kun sirni abbaa-irrummaa hundee godhate kun dhuguma diigamuu danda’aa?
Itoophiyaan ollaa taate kufaatii sirna kanaa saffisiisuu keessatti gahee maalii qabaatti kan jedhu xiinxala.

Boqonnaa 2: Eertiraa fi Sirnoota Abbaa-Irree Qunnamtii Idil-Addunyaa Keessatti

2.1 Haala Sirnoota Abbaa-Irree Addunyaa

Addunyaarraa biyyoonni tilmaamaan 60 ta’an sirna abbaa-irrummaatiin yookaan hacuuccaan bulfamu.
Uummata addunyaa keessaa dhibbeentaa 40 (%40) kan ta’u bulchiinsa dimokraatawaa hin taane jala jiraata.
Sirnoonni kun gariin isaanii mirgoota muraasa kan heyyaman yoo ta’u, kaan immoo ajjeechaa, hidhaa fi gidiraa suukanneessaadhaan beekamu.

2.2 Eertiraa: “Kooriyaa Kaabaa Afrikaa”

Eertiraan sirnoota addunyaa keessaa isa hundarra hammaataa fi cufamaadha.
Isaayyaas Afawarqii erga bara 1993 kaasee aangoo daangaa hin qabneen biyyattii qofaa isaa waan bulchuuf maqaa “Kooriyaa Kaabaa Afrikaa” jedhuun waamama.

Boqonnaa 3: Eertiraa: Teessuma Lafaatiifi Baay’ina Uummataa

3.1 Teessuma Lafaatiifi Daangaalee Ishee

Naannoo Gaanfa Afrikaatti kan argamtu yoo taatu, bal’ina lafaa iskuweer kiilomeetira 120,000 (maayilii 45,000) qabdi.
Bahaan Galaana Diimaa, kibba-bahaan Jibuutii, kaaba-dhihaan Suudaan, akkasumas daangaa dheeraa kibbaan Itoophiyaa wajjin qabdi.

3.2 Uummata fi Dinagdee

Uummata: Ragaan qorannoo uummata biyyaalessaa kan hin jirre yoo ta’u, Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti uummanni ishee miliyoona 3.5 ta’a jedhamee tilmaamama. Uummatichis Kiristaana Ortodoksii fi Musliima Sunnii gidduutti wal-qixa qoodama.
Qabeenya fi Dinagdee: Warqii fi koopparii qabaattus, galii nama tokkoo waggaatti tilmaamaan doolaara Ameerikaa $700 qofa waan ta’eef, biyyoota Afrikaa keessaa ishee hiyyeettii taatedha.

Boqonnaa 4: Seenaa Hundeeffama Eertiraa

4.1 Bara Koloneeffannaa Xaaliyaanii (1890–1941)

Eertiraan sarara daldala Galaana Diimaarra waan jirtuuf, bara 1890 keessa Mootummaa Xaaliyaaniitiin koloneeffatamte.
Bara 1935 keessa mootummaan faashistii Xaaliyaanii Itoophiyaa weeraruun Eertiraa, Somaaliyaa Xaaliyaanii fi Itoophiyaa walitti makuun “Baha Afrikaa Xaaliyaanii” hundeessan.

4.2 Waraana Addunyaa Lammaffaa fi Bulchiinsa Ingilizii

Yeroo Waraana Addunyaa 2ffaatti, loltoonni Ingilizii fi qabsaa’onni Itoophiyaa Xaaliyaanii ari’an.
Biyyoonni sadan sun kallattii adda addaa qabatan:
- Itoophiyaan birmadummaa ishee deebifattee bara 1945 miseensa hundeeffama UN taate.
- Somaalilaand Xaaliyaanii bara 1949tti dawoo UN jala galtee bara 1960tti bilisa baate.
- Eertiraan bulchiinsa waraana Ingilizii fi dawoo UN jala turte.

Boqonnaa 5: Hundeeffama Federeeshinii Eertiraa fi Itoophiyaa

5.1 Qoodama Keessoo Uummata Eertiraa

Yeroo koloneeffannaan dhumatu, mirga ofiin of bulchuu Eertiraa irratti garaagarummaan uumame:
- Uummata Musliimaa: Bilisummaa guutuu yookaan bulchiinsa Ingilizii/UN jalatti itti fufuu barbaadu turan.
- Uummata Kiristaanaa: Sababa walitti dhufeenya amantaa Ortodoksiitiin Itoophiyaa waliin tokkoomuu filatan.
- Ilaalcha Hayilasillaasee: Haayilasillaaseen Eertiraan seenaan kan Itoophiyaa turte jechuun, akkasumas Itoophiyaan lafaan marfamte karaa bishaanii akka argattuuf federeeshinii kana cimsee deeggare.

5.2 Murtii Kora Waliigalaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (1952)

Korri UN filannoowwan sadii lafa kaa’e: Itoophiyaatti makuu, bilisummaa guutuu kennuu, yookaan federeeshiniin walitti fiduu.
Dhiibbaa Ameerikaa fi Ingiliziin, Kora Waliigalaatiin yaada federeeshinii raggaasifame.
Fulbaana 15, 1952 Federeeshiniin Itoophiyaa fi Eertiraa seeraan hundeeffame.

Boqonnaa 6: Waraana Bilisummaa Eertiraa (1961–1993)

6.1 Federeeshinii Diiguu fi Fincila Hidhannoo

Itoophiyaan baay’ina uummataatiin waan caaltuuf federeeshinicha akka birmadummaa wal-qixaatti osoo hin taane Eertiraa akka naannoo tokkootti ilaaluun hacuuccaa eegalte.
Fulbaana 1961 Addi Bilisummaa Eertiraa (ELF/Jabhaa) waraana hidhannoo Finfinnee irratti labse.
Bara 1962 Hayilasillaaseen federeeshinicha guutummaatti diigee Eertiraa kutaa biyyaa Itoophiyaa 14ffaa godhee labsate.

6.2 Dhalachuu EPLF fi Isaayyaas Afawarqii

Bara 1974 mootummaan Dargii Hayilasillaasee fonqolchee aangootti dhufe.
Dhuma bara 1970mootaatti Addi Bilisummaa Eertiraa (ELF) kukkutame; Isaayyaas Afawarqiin Adda Bilisummaa Uummata Eertiraa (EPLF/Shaabiyaa) hundeessuun humna olaanaa ta’e.

6.3 Bilisummaa fi Birmadummaa Mirkanneeffachuu (1991–1993)

Diigamuun Gamtaa Sooviyeet mootummaa Dargii meeshaa waraanaa dhowwate.
Caamsaa 1991 loltoonni EPLF Asmaraa, EPRDF/Ihaadeg immoo Finfinnee to’atan.
Eblaa 1993 filannoo uummataatiin (referendum) Eertiraan bilisummaa filattee, Caamsaa 1993tti miseensa UN taate.

Boqonnaa 7: Eertiraa Bulchiinsa Isaayyaas Afawarqii Jalatti

7.1 Abdii Dimokraasii Irraa gara Sirna Cufamaatti

Jalqaba irratti deeggarsi idil-addunyaa gara biyyattiitti dhangala’ee ture.
Heera dimokraatawaa fi mirgoota lammiilee mirkaneessu bara 1997tti qopheeffatan.

7.2 Waraana Daangaa (1998–2000) fi Dhuma Dimokraasii

Bara 1998 sababa wal-dhabdee Badimee fi daangatiin waraanni suukanneessaan waggoota lamaa dhalatee kumaatamaan dhumatan.
Waraanni bara 2000 yoo xumurameluu, Isaayyaas biyyattii haala waraanaa keessatti tursiise.
Bara 2001 miidiyaan bilisaa cufame, filannoon biyyaalessaa haqame, hoggantoonni mormitootaa (miseensonni G-15) mana hidhaatti dhumatan; heerri 1997 sunis osoo hojiirra hin oolin hafe.

7.3 Cunqursaa Mirga Namoomaa fi Tajaajila Waraanaa Dhumadhaabbee

Paartiin PFDJ (Shaabiyaa) paartii seera-qabeessa tokkicha ta’ee sirna nama tokkoo ta’e.
Mana marii, mana murtii walabaa, fi dhaabbata mirga namoomaa hin qabdu.
Tajaajilli lolaa fi humnaa daangaa yeroo hin qabne dargaggoota irratti fe’amuun dhiibbaa uumee, lammiileen miliyoonaan baqatanii akka dhumatan godhe.

Boqonnaa 8: Imaammata Dhimma Alaa Eertiraa

8.1 Waraana Naannichaa fi Wal-Dhabdee Dhihaa

Isaayyaas biyyoota Dhihaa balaaleffachaa waraana naannoo Gaanfa Afrikaa keessa seenaa ture.
Waliigaltee nagaa bara 2018 Muummicha Ministeeraa Abiy Ahimad waliin taasisaniin booda, waraana naannoo Tigraay (2020–2022) keessatti hirmaachuun yakka waraanaatiin himataman.
Suudaan keessattis hidhattoota gargaaruun shakkiin irratti ka’eera.

8.2 Michoota Alaa: Rusiyaa, Hindii, Masrii, fi Somaaliyaa

Daldala: Hindii waliin walitti dhufeenya daldalaa fi gargaarsa misoomaa qabdi.
Dippilomaasii: Eertiraan waltajjii Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniitti (UN) Rusiyaa cinaa dhaabbachuun beekamti.
Qindoomina Naannoo: Itoophiyaan Galaana Diimaa argachuuf deemsa eegalteen walqabatee, Isaayyaas Masrii fi Somaaliyaa waliin hariiroo waraanaa fi siyaasaa cimsee Itoophiyaa dhiibuuf karoorfateera.

Boqonnaa 9: Mormii Bulchiinsa Isaayyaas Irratti Dabalaa Dhufu

9.1 Dhiibbaa Biyya Alaa

Sirni Isaayyaas basaasota erguun mormitoota biyya alaa sodaachisuu fi maatii isaanii Eertiraa jiran adabuun waggoota dheeraaf ukkaamsee ture.

9.2 Sochii Diyaaspooraa (“Birgeed Nahaamaduu”)

Dhaloonni lammaffaan biyya alaa keessatti dammaquun mormii jabaa qindeessan.
Ayyaanoota fi dhimmoota aadaa mootummaan qopheessu irratti mormii kaasuun sagalee isaanii dhageessisan.
Gareen Birgeed Nahaamaduu (Warraaqsa Cuquliisaa) jedhamu hawaasa diyaaspooraa keessatti gocha sirnichaa saaxilaa jira.

9.3 Dhiibbaa Mootummaa Itoophiyaa

Dhiphinni Finfinnee fi Asmaraa gidduu jiru babal’achaa yommuu deemu, Itoophiyaan mormitoota Eertiraatiif waltajjii bante.
Jalqaba bara 2025 keessa, gareewwan mormitootaa (Warraaqsa Cuquliisaa dabalatee) magaalaa Finfinnee keessatti walga’anii sirna Isaayyaas kuffisuuf mari’atan; kunis eeyyama Itoophiyaa malee ta’uu hin danda’u.
Itoophiyaan finciltoota meeshaan gargaaruu yookaan waraanaan weeraruun sirna jijjiiruu dandeessaa kan jedhu ka’us, sababa ittisa jabaa Eertiraa fi balaa waraanaatiin wanti kun ta’uun amansiisaa miti jedhame.

Boqonnaa 10: Sirni Isaayyaas Kufaatiirra Jiraa?

10.1 Dhimma Dhaaltuu Aangoo

Isaayyaas Afawarqii umuriin isaa gara waggaa 80tti siqaa jira; namni ifatti aangoo isa dhaalus hin qophoofne.
Yoo inni tasa aangoorraa du’e, waraanni fi qondaaltonni paartii sirna kana itti fufsiisuuf carraaqu, yookaan waldhabdee aangoo keessoofi fincilaan biyyattiin nagaa dhabuu dandeessi.

10.2 Haala Yeroo Ammaa fi Qormaata Jiru

Umuriin deemus, Isaayyaas fayyaa qabeessaa fi ammayyuu guutummaatti biyyattii to’achaa jiraachuun isaa mul’ata.
Yeroo ammaa ragaan sirnichi keessaan kufee dhumachaa jiraachuu agarsiisu hin jiru.
Diyaaspooraan yoo jabaateefi Itoophiyaanis dhiibbaa yoo goote iyyuu, abbaa-irree Afrikaa isa jabaa kana aangoorraa buqqisuun qormaata cimaadha jechuun xumurama.