Yaa’ii BRICS : Yaa’ii Waggaa BRICS 18ffaa (Niiw Dilii, Hindiyaa) Itoophiyaan Irratti Argamteera

BRICS: Sirni Moofaan Lixaa Qorqama Keessa Galaa Jiraa? Hindiyyaan Haala Siyaasaa Jijjiiraa Jirti

Yaa’ii: Yaa’ii Waggaa BRICS 18ffaa (Niiw Dilii, Hindiyaa)
Guyyaa: Fulbaana 11, 2026
Madda Oduu: Firstpost News

Cuunfaa Raawwii

Yaa’ii 18ffaa BRICS kan magaalaa Niiw Dilii keessatti geggeeffamuuf qophiin xumuramaa jiru ilaalchisee, gabaasni kun gamtaan kun akkamitti sirna diinagdee fi siyaasaa addunyaa kan Waraana Addunyaa Lammaffaa booda ijaarame keessummeessaa akka jiru bal’inaan dhiyeessa. Biyyoota miseensa 11 qabatee kan jiru BRICS, uummata addunyaa keessaa %49.5 fi Humna Bittaa Madaalawaatiin (PPP) diinagdee doolaara tiriliyoona 88 (kan gamtaa biyyoota G7 kan tiriliyoona $62 caalu) to’ata.

Hindiyyaan akka keessummeessituutti tarsiimoo “karaa hunda wajjin hojjechuu” (multi-alignment) hordofaa jirti: Ruusiyaa waliin michummaa qabachuun, Chaayinaa waliin walitti-dhufeenya daangaa suuta tasgabbeessuun, Iraan deeggaruun, akkasumas Ameerikaa fi biyyoota Lixaa waliin hidhata tarsiimawaa eeggachuun socho’aa jirti. Hoggantoonni Lixaa, keessattuu Donald Trump, biyyoota doolaara Ameerikaa dhiisuuf yaalan irratti taarifa gibiraa %100 kaa’uuf akeekkachiisanis, BRICS maallaqa tokkicha uumuu mannaa sirna kaffaltii biyya keessaa, jijjiirraa maallaqa naannoo, fi Baankii Misoomaa Haaraa (NDB) fayyadamuun bilisummaa diinagdee isaanii mirkaneeffachaa jiru. Dabalataanis, miidhaan diinagdee Lixaan Afrikaa Kibbaa irra gahe fi warraaqsi misoomaa, liqii haareffachuu, fi carraan galaana diimaa barbaaduu Itoophiyaa gadi-fageenyaan xiinxalameera.

Boqonnaa 1: Yaa’ii BRICS 18ffaa Niiw Dilii Keessatti

1.1 Gahee Hindiyyaa akka Dura-Taa’uutti

Hindiyyaan Amajjii 1, 2026 irraa eegalee dura-taa’ummaa BRICS fudhatte; kunis seenaa ishee keessatti yeroo 4ffaaf kan geggeessitudha (2012, 2016, fi 2021 booda).
Kaayyoon ijoo Niiw Diliin qopheessite qabxiilee gurguddoo afur irratti hundaa’a: Dandeettii Dandamachuu (Resilience), Kalaqa (Innovation), Qindoomina (Cooperation), fi Itti-Fufiinsa (Sustainability).
Walga’iiwwan qophii 80 ol biyyattii keessatti geggeessuun, fedhii fi sagalee biyyoota guddataa jiran (Global South) addunyaarratti dhageessisuuf hojjetameera.

1.2 Marii Ol’aanaa Moodii fi Puutiin

Pirezidaantiin Ruusiyaa Vilaadimiir Puutiin waraana Yukireen bara 2022 eegaleen booda yeroo jalqabaaf yaa’ii BRICS kan Ruusiyaadhaan alatti geggeeffamu irratti qaamaan hirmaachuuf Niiw Dilii gahe.
Muummichi Ministeeraa Narendra Modi simannaa ho’aa taasisaniif; kitaaba falaasama durii kan Afaan Taamiliin barreeffame Tirukkural (kan barruulee gabaaboo 1,330 of keessaa qabu) gara Afaan Ruusiyaatti hiikame Puutiiniif kennaa dhiyeessan.
Hoggantoonni lamaan dhimma ittisaa, diinagdee, daldalaa, anniisaa, fi nageenya galaanaa kan Galaana Gurraacha fi Giddu-galeessa Bahaa mari’achuun agarsiisa warshaa Innoprom India daawwatan.
Modiin yaa’ii waggaa 24ffaa Hindiyyaa fi Ruusiyaa kan Mooskoo keessatti geggeeffamuuf afeerraa Puutiin dhiyeesseef fudhateera.

Boqonnaa 2: Tarsiimoo Madaallii Hindiyyaan Hordoftu

2.1 Siyaasa Karaa Maraa (Multi-Alignment)

Hindiyyaan Ruusiyaa waliin michummaa waraanaa fi anniisaa yeroo dheeraa qabaattus, Ameerikaa waliin qindoomina tarsiimawaa ol’aanaa qabdi.
Niiw Diliin Yukireen wajjinis walitti-dhufeenya qabdi; Ministeerri Dhimma Alaa Dr. S. Jaishankar yaa’ii kana dura Kiyiv daawwachuun nagaan akka bu’u deeggarsa Hindiyyaan qabdu Pirezidaantii Zeleniskiif mirkaneessaniiru.
Biyyattii gama tokkoon Israa’el waliin, gama biraatiin immoo Iraan waliin hariiroo madaalawaa qabachuun walitti-bu’iinsa Giddu-galeessa Bahaa keessatti walitti dhufeenya ishee eeggatti.

Boqonnaa 3: Iraan, BRICS fi Qormaata Nageenya Galaanaa

3.1 Daawwannaa Pirezidaant Mas’uud Pezeshkiyaan

Waggoota 8 keessatti pirezidaantii Iraan kan jalqabaa ta’uun Hindiyyaa kan daawwatan Mas’uud Pezeshkiyaan, doolaara Ameerikaa dhiisuu (de-dollarization) fi qoqqobbii Lixaa mormuu irratti BRICS waliin hojjechuu akka barbaadan ibsan.
Waraana Giddu-galeessa Bahaa fi cufamuu Qaraa Hormuz (Strait of Hormuz) irratti mari’ataniiru; haleellaa naannoo sanatti godhameen Gurraandhala 28, 2026 as lubbuun doonyeessitoota Hindiyyaa 10 darbeera.

3.2 Buufata Doonii Chaabahaar

Hindiyyaa fi Iraan Buufata Doonii Chaabahaar irratti waliigaltee qaban cimsuu mirkaneessan; buufanni kun Paakistaaniin osoo hin dabalatin Hindiyyaan kallattiin Afgaanistaan fi Eeshiyaa Giddu-galeessaa wajjin akka daldaltu gochuuf qooda guddaa qaba.
Iraan Baankii Misoomaa Haaraa (NDB) keessatti miseensa guutuu ta’uuf iyyachuu ishee beeksifte; kunis bu’uuraalee misoomaa, daandii baaburaa, fi magaalaaf maallaqa argachuuf gargaara.

Boqonnaa 4: Qophii Nageenyaa fi Qormaata Hoteelotaa

4.1 Duula Nageenyaa: “Operation BRICS Kavach”

Loltoonni nageenyaa 25,000 fi komaandoonni NSG 100 ol bakka yaa’ii Bharat Mandapam fi hoteelota 11 eeguuf bobbaafamaniiru.
Diroonota qilleensarraan dhufan ittisuuf teeknooloojiin ammayyaa diriirfameera; Niiw Dilii keessatti Fulbaanni 11 guyyaa boqonnaa ta’ee labsamee manneen barnootaa fi manneen hojii cufamaniiru.
Daandiileen konkolaataa 35 ol ta’an akka jijjiiraman taasifamuun tiraafikaan to’atameera.

4.2 Qaala’iinsa Gatii Hoteelota Qananii

Hoteelonni gurguddoon akka Taj Mahal fi ITC Maurya guutummaatti qabamaniiru; kutaaleen pirezidaantii halkan tokkoof doolaara 15,200 (lakki 14.45 kaffalchiisaa jiru).
Seera nageenyaatiin kan ka’e, hoggantoonni alaa yeroo qubatan darbii (floor) guutuu cufuu waan gaafatuuf kutaaleen duwwaa ta’anis namoota kaaniif akka hin kennamne dhorkamaniiru.

Boqonnaa 5: Doolaara Dhiisuu (De-Dollarization) fi Sirna Kaffaltii

5.1 Sobaa Maallaqa Tokkicha Uumuu vs. Sarara Kaffaltii Haaraa

Ministeerri Daldalaa Hindiyyaa Piyush Goyal akka ibsetti, BRICS maallaqa tokko uumuuf fedhii hin qabu; sababni isaas dinagdeen, gatiin sharafaa, fi sirni baankii biyyoota 11nii baay’ee garaagara.
Haa ta’u malee, sirna kaffaltii fedhii mootummoota biyya keessaatiin wal-qabsiisuuf hojjetamaa jira:
- Sirna CIPS kan Chaayinaa dhaabbilee 210 ol wajjin hidhata qabu babal’isuu.
- Sirna ergaa faayinaansii SPFS kan Ruusiyaan ijaarratte fayyadamuu.
- Sirna kaffaltii saffisaa UPI kan Hindiyyaa addunyaarratti babal’isuu.
- Maallaqa dijitaalaa baankii giddu-galeessaa (CBDC) wal-jijjiiruu.

5.2 Dhiibbaa fi Balaa Donald Trump

Donald Trump biyyoota doolaara dhiisanii maallaqa biraatiin daldalan irratti taarifa %100 kaa’uun gabaa Ameerikaa keessaa akka baasu akeekkachiiseera.
Doolaarri kuusaa sharafa addunyaa keessaa %58 to’atus, qoqqobbiiwwan Lixaa fi qabeenya doolaaraa ugguruun biyyoonni akka furmaata biraa barbaadan isaan dirqisiiseera.

Boqonnaa 6: Madaallii Diinagdee: BRICS vs. G7

6.1 Humna Diinagdee Addunyaa

Humna Bittaa Madaalawaatiin (PPP), biyyoonni miseensa BRICS 11 waliin ta’uun doolaara tiriliyoona 88 oomishu; kunis kan biyyoota G7 kan doolaara tiriliyoona 62 ta’e daran caala.
BRICS uummata addunyaa keessaa %49.5 fi oomisha waliigalaa (GDP) addunyaa keessaa %40 qabata; guddinni isaanii waggaatti %4 yoo ta’u, kan G7 garuu %1 qofadha.

6.2 Baankii Misoomaa Haaraa (NDB)

Baankiin NDB bara 2015 erga hundeeffamee kaasee pirojektota bu’uura misoomaa 141f doolaara biliyoona 44 eeyyameera.
Hindiyyaan pirojektoota 35 kan doolaara biliyoona 10.5 baasan fudhachuun baankicha irraa fayyadamtuu lammaffaadha.
Baankichi liqii kennu keessaa %30 maallaqa biyya keessaatiin akka ta’u murteesseera; kunis balaa jijjiirama gatii doolaaraa jalaa biyyoota eega.

Boqonnaa 7: Hariiroo Hindiyyaa fi Chaayinaa Tasgabbeessuu

7.1 Galwaan irraa Gara Waliin Dorgomuutti

Walitti-bu’iinsa bara 2020 Gamoo Galwaan keessatti loltoonni Hindiyyaa 20 erga ajjeefamanii booda hariiroon biyyoota lamaanii baay’ee laafeera ture.
Mariiwwan Baali (2022), Joohaanesbarg (2023), Kaazaan (2024), fi Bishkek (2026) geggeeffamaniin suuta loltoonni daangaa irraa akka fagaatan waliigaltee irra gahame.
Balallii xiyyaaraa kallattii, daldalli daangaa, fi daawwannaan amantii Kailash Manasarovar deebi’anii eegalaniiru.
Daldalli biyyoota lameenii doolaara biliyoona 155 gahuun rikkordii haaraa qabatus, hanqina daldalaa (trade deficit) Hindiyyaan qabdu ammas yaaddoodha.

Boqonnaa 8: Afrikaa Kibbaa fi Dhiibbaa Lixaa

8.1 Wal-dhabdee Waashingitan Waliin

Afrikaa Kibbaan dhimma Israa’el Mana Murtii Addunyaatti (ICJ) himachuu ishee fi seerota qabeenya lafaa qulqulleessuu wajjin walqabatee Ameerikaan taarifa %30 itti keesse; ambaasaaddara ishees Waashingitaniin baafte.
Ameerikaan yaa’ii G20 kan bara 2026 Maayaamii keessatti godhamu irraa Afrikaa Kibbaa haxooftetti.

8.2 BRICS akka Gaachanaatti

Ruusiyaan tarkaanii Ameerikaa balaaleffatte; Biraaziil waliin albuudaalee irratti waliigaltee mallatteessan; Chaayinaan immoo oomishaaleen qonnaa Afrikaa Kibbaa taarifa malee gara gabaa ishee akka galan heyyamte.
Afrikaa Kibbaan dhiibbaa Lixaa jalaa bahuuf BRICS akka gaachana diinagdeetti itti fayyadamaa jirti.

Boqonnaa 9: Ce’umsa Diinagdee Itoophiyaa fi Tarsiimoo Galaana Diimaa

9.1 Jijjiirama Diinagdee Biyya Keessaa

Itoophiyaan Amajjii 1, 2024 BRICS miseensa guutuu taatee seente; kunis rakkoo liqii Yuurooboondii biliyoona 1 fi hanqina sharafa alaa (auction baankii dhihoo irratti fedhii doolaara miliyoona 210 hin guutamin hafe) furuuf ishee dandeessise.
Galii daldala alaa waggaatti doolaara biliyoona 10.7 galchuun rikkordii cabsite; guddinni diinagdee ishees %7.8 hanga %9.2 akka tahu IMF’n tilmaameera.
Muummichi Ministeeraa Abiy Ahimad Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaa (GERD) gargaarsa fi liqii alaa tokko malee ijaaramuu akka fakkeenya bilisummaa diinagdee Afrikaatti dhiyeessan.

9.2 Rakkoo Galaanaa fi Bu’uuraalee Misoomaa

Erga Eertiraan bara 1993 fottoqdee kaastee Itoophiyaan biyya daangaa galaanaa hin qabne taatus, daldala ishee %90 ol Jibuutii keessaan dabarsiti. Daandiin baaburaa Chaayinaan ijaare sa’aatii 72 ture gara sa’aatii 20tti gadi buuseera.
BRICS keessaan biyyoota Galaana Diimaa to’atan wajjin qindoomti:
- Sa’ud Arabiyaa: Buufata Taajuraa (Djibouti) albuuda Potaashii Itoophiyaa erguuf waliigaltee qabdi.
- Imaaraata (UAE): Qooda buufata doonii fi lojistiiksii Galoo Eeden keessatti qabdi.
- Gibxii: Sarara daldalaa Mooraa Suwiiz to’atti.
Itoophiyaan carraawwan galaanaa bal’ifachuuf jecha waliigaltee Somaliland waliin mallatteessiteen wal-dhabdee uumame fi hariiroo Eertiraa wajjin jiru madaallii keessa galchuun hojjetaa jirti.

Boqonnaa 10: Seenaa Guddina BRICS (2006–2026)

Bara 2001: Ogeessi herregaa Jim O’Neill jecha “BRIC” jedhu yaad-rimee invastimantiitiif uume.
Bara 2006–2009: Ministeeronni dhimma alaa Niiw Yoorkitti wal-arganii, bara 2009tti yaa’iin hoggantoota jalqabaa Ruusiyaa keessatti taa’ame.
Bara 2010–2011: Afrikaa Kibbaan makamtee “BRICS” ta’e.
Bara 2015: Baankiin Misoomaa Haaraa (NDB) hundeeffame.
Bara 2024–2025: Biyyoonni akka Gibxii, Itoophiyaa, Iraan, Imaaraata, fi Indoneeshiyaa itti dabalalaman.
Bara 2026: Biyyoonni 30 ol (Turkiya, Maleeshiyaa, Taayilaand, fi Naayijeeriyaa dabalatee) gamtichatti makamuuf iyyachaa jiru; gamtichi waggaa 20ffaa isaa kabajachaa jira.