Siyaasa Gaanfa Afrikaa? (Siyaasada Geeska Africa?)
Maddi / Miidiyaa: Dhab TV
Guyyaa Maxxansaa: Fulbaana 6, 2026
Miseensota Marii (Keessummoota):
- Ambaasaaddar Ahimad Iise Cawad (Amb. Ahmed Isse Awad): Ministeera Dhimma Alaa Somaaliyaa duraanii fi dippilomaata
- Mohaammad Hassan (Mohamed Hassan): Qaaccessaa fi xiinxalaa siyaasa Gaanfa Afrikaa
- Feysal Rooblee (Faisal Roble): Xiinxalaa dhimmoota siyaasaa, barreessaa fi hayyuu karoora magaalaa fi naannawaa
Cuunfaa Waliigalaa (Executive Summary)
Mariin qophii Dhab TV irratti geggeeffame kun hayyoota, dubbattootaa fi dippilomaatota beekamoo Somaalee sadii—Ambaasaaddar Ahimad Iise Cawad, Mohaammad Hassan, fi Feysal Rooblee—walitti fiduun haala walxaxaa siyaasa-hawaasummaa, rakkoolee seenaa fi dhiphina yeroo ammaa Gaanfa Afrikaa mudachaa jiru, keessattuu dhimma Somaaliyaa, Itoophiyaa fi dhiibbaawwan humnoota alaa bal’inaan xiinxala.
Waliin-dubbiin kun dursa seenaa qoodiinsa koloneeffattootaa (Kora Barliin bara 1884–1885) fi babal’ina Mootummaa Habashaa kan mootota Minilik II fi Hayilasillaaseen lafa Somaaleen qubattu bakka shanitti qoodame irraa eegala. Hayyoonni kunneen bu’uura seenaa kanaa irraa ka’uun fincila mormii koloneeffannaa kan Sayyid Mohaammad Abdulle Hassan, waraana daangaa Itoophiyaa fi Somaaliyaa gidduutti bara 1964 fi 1977 geggeeffame, fi dhuma irratti kufaatii mootummaa giddu-galeessaa Somaaliyaa kan bara 1991 gadi fageenyaan laalu.
Seenaa kana bu’uura godhachuun, mariin kun yaadota ijoo afur irratti fuulleffata:
- Qormaata Seenaa fi Tokkummaa Biyyoolessaa Itoophiyaa: Sirna federaalizmii sabaa, loogii seenaa giddu-galeessi ol-aantummaa qabu uummattoota gammoojjii fi horsiisee bultootaa irratti raawwate (kitaaba hayyuu John Markakis The Last Frontier eeruun), fi biyyattiin bittinnaa’uu malee gara sirna hunda-hammatuufi dimokraatawaatti ce’uu danda’uu ishee mari’atu.
- Kufaatii Caasaa fi Hoggansa Biyya Somaaliyaa: Kufaatii hoggantoota siyaasaa Somaalee waggoota 35 darban keessatti, sirna aango-qoodiinsaa gosa irratti hundaa’e kan “4.5”, heera yeroo kan gosummaa gabbisu, fi hanqina bulchiinsota dhufanii darbaa (Farmaajoo fi Hasan Sheek Mohaamuud dabalatee) dhaabbilee mootummaa biyyoolessaa cimaa ijaaruu dadhaban komatu.
- Dhiibbaa fi Giddu-Seentummaa Biyyoota Alaa: Dhiibbaa mootummoonni Giddu-Galeessa Bahaa (keessattuu Emireetota Arabaa Gamtoomanii/UAE, Sa’udii fi Qaxar), Turkii, Yuunaayitid Isteetis fi Israa’eel naannawa Galaana Diimaa, Lakkii Eedan, waraana biyya Suudaan, fi birmadummaa Somaaliyaa irratti qaban xiinxalu.
- Furadaa fi Kallattii Gara Fuulduraa: Muuxannoo biyya Ruwaandaa kan bara 1994 duguuggaa sanyii booda ijaaramte akka fakkeenyaatti fudhachuu, qajeelfama amantaa Qur’aana qulqulluu (Suuraa Ar-Ra’ad 13:11) hordofuun jijjiirama of keessaa eegaluu, fi heera qulqulluu fi qorannoo qabatamaa irratti hundaa’uun ijaarsa biyyaa adeemsisuu akeeku.
Qabxiilee Ijoo Boqonnaa fi Mata-Duree Xiqqaan Qindaa’an
Boqonnaa 1: Seenaa Duubaa fi Qoodiinsa Bara Koloneeffannaa
1.1 Bu’aa Kora Barliin (1884–1885) fi Qoodamiinsa Lafeerratti Ta’e
- Qoodiinsa Koloneeffattootaa: Qoodiinsi imperiyaalizimii Gaanfa Afrikaa saba Somaalee bulchiinsota shanitti bittimse: Biriteen (Somaalilaand isa Kaabaa, Naannawa Daangaa Kaabaa/Keeniyaa), Faransaay (Somaalilaand Faransaay/Jibuutii), Xaaliyaanii (Somaalilaand Xaaliyaanii), fi Mootummaa Habashaa (Ogaadeen/Naannoo Somaalee).
- Tarsiimoo Koloneeffattoota Dorgomanii: Biriteen toora doonii Galaana Diimaa fi Kaartuum gara Keep Taawuniitti diriirsuuf yoo carraaqxu, Faransaay karaa gama dhihaatii gara bahaatti (Jibuutii hanga Dakaar) to’achuuf dorgomaa turan.
- Babal’ina Mootummaa Habashaa: Mootonni Minilik II fi Hayilasillaasee dhiibbaa fi gargaarsa Awurooppaatti fayyadamuun gara bahaatti lafa horsiisee bultootaa fi Muslimootaa irratti babal’atan; kunis dhibdee daangaa fi sabummaa yeroo ammaa mul’atuuf bu’uura ta’e.
1.2 Mormii Koloneeffannaa fi Waraanota Biyyoota Gidduu
- Sochii Darwiishii (Dervish Movement): Qabsoon meeshaa fi hafuuraa Sayyid Mohaammad Abdulle Hassaniin Biriteen, Xaaliyaanii fi Mootummaa Habashaa irratti geggeeffame bu’uura ibsituu fi tokkummaa biyyoolessaa Somaalee ta’ee seenaa keessatti galmaa’e.
- Waraana Daangaa (1964 fi 1977): Hawwiin Somaaliyaa tokkoomte (Pan-Somalism) uumuu waraana 1964 fi waraana Ogaadeen 1977–1978 fide. Kuniis jijjiirama waraana qabbanaawaa (Cold War) fiduun, diinagdee fi loltummaa Somaaliyaa dadhabsiisee kufaatii sirnichaa kan bara 1991tiif karaa saaqe.
Boqonnaa 2: Qormaata Caasaa Mootummaa Itoophiyaa fi Saboota Qarqaraa
2.1 Haala Uumama Mootummaa Itoophiyaa
- Giddu-Galeessa fi Qarqara (Center vs. Periphery): Kitaaba qorannoo hayyuu John Markakis (Ethiopia: The Last Frontier) caqasuun, sirni olaantummaa gaarren Kaabaa uummattoota gammoojjii fi horsiisee bultootaa (keessattuu Somaalee fi uummattoota kaan) akkamitti dhiibee akka qarqaraatti hafe ibsan.
- Haala Uummata Somaalee Itoophiyaa Keessaa: Hayyoonni kun uummanni Somaalee Itoophiyaa keessa jiru lammummaa guutuu fi wal-qixa ta’e qabaachuu dhabuu isaanii, akkasumas afaanii fi aadaan mootummaa giddu-galeessaa Finfinnee waliin wal-simachuu dhabuu isaanii xiinxalu.
2.2 Federaalizmii Sab-Danneessaa fi Sodaawwan Biyyattii
- Federaalizmii Sabaa Qormaata Keessa Jiru: Sirni federaalizmii yeroo ADWUI (TPLF) diriiree fi dhiphinni yeroo ammaa saba Oromoo, Amaaraa fi saboota biroo gidduu jiru gamaaggamameera.
- Ce’umsa Dimokraatawaa Moo “Abjuu Qofa” (Fantasy Dream): Itoophiyaan sirna dimokraatawaa hunda qixxeessee tokkoomsutti ce’uu dandeessi moo gara bittinnaa’ina caasaa fi waldhabbii walxaxaatti qajeelaa jirti kan jedhu marii dhalche.
Boqonnaa 3: Kufaatii Ijaarsa Mootummaa Somaaliyaa
3.1 Dadhabina Hogganoota Siyaasaa
- Dhiphina Waggaa 35: Erga kufaatii mootummaa giddu-galeessaa bara 1991 qabee, hoggantoonni siyaasaa Somaaliyaa nagaa waaraa fiduu, dinagdee of danda’e ijaaruu, yookaan sagalee uummataa bilisaa (sagalee tokko nama tokkoof) mirkaneessuu hin dandeenye.
- Birmadummaa Dhabuu Hoggantootaa: Biyyoolessummaa lafa qabsiisuu mannaa, hoggantoonni siyaasaa aangoof qoodamanii fedhii gosaa fi qunnamtii alaa irratti qofa rarra’uun akka itti fufan balaaleffatan.
3.2 Hanqina Heera fi Sirna Qoodiinsa Aangoo Gosaa (Formula 4.5)
- Gosummaa Heera Godhachuu: Sirni aangoo gosaan qoodu (4.5) fi caasaan federaalizmii gosa irratti hundaaye “dhibee fayyaa” mootummaatti hidhate ta’ee, malaammaltummaa fi dadhabina hoggansaa kan uumu ta’uun ibsame.
- Kufaatii Caasaa Heeraa: Heera yeroo ammaa jiru kan qeeqan hayyoonni kunneen, heerichi tokkummaa lammummaa dhiisee qoqqoodama gosaa seeraan waan labseef, caasaalee haqaa fi tasgabbii kennuu danda’an laamsheesseera jedhan.
Boqonnaa 4: Dhiibbaa Humnoota Alaa fi Siyaasa-Waliigalaa Gaanfa Afrikaa
4.1 Dorgommii Biyyoota Giddu-Galeessa Bahaa
- Galaana Diimaa fi Baab al-Mandaab: Naannoon kun toora daldala addunyaa murteessaa waan ta’eef, biyyoota akka Emireetota Arabaa Gamtoomanii (UAE), Sa’udii Arabiyaa, Qaxar, fi Turkii gidduutti dirree dorgommii ta’eera.
- Gahee UAE fi Fincila Suudaan: Emireetonni Arabaa Gamtoomanii (UAE) buufataalee doonii (fkn. Berbera) to’achuufi waraana diinagdee fi meeshaa (kan akka diroonii) Suudaan keessatti gargaaruun nagaa naannichaa booressaa jiraachuun ishee kaafameera.
- Miidhama Birmadummaa Somaaliyaa: Mootummoonni alaa mootummaa federaalaa giddu-galeessaa bira darbuun naannoolee dhuunfaa waliin waliigaltee mallatteessuun birmadummaa fi tokkummaa biyyattii mancaasaa jira.
4.2 Faayidaa Humnoota Gurguddoo fi Tasgabbii Dhabuu
- Dhiibbaa US fi Israa’eel: Qooda Ameerikaan fi Israa’eel eegumsa Galaana Diimaa fi loojistiksii irratti qaban kaasuun, fakkeenyi badiisa biyyoota akka Yaman, Sooriyaa, Ciraaq, fi Liibiyaa akka Gaanfa Afrikaa irratti hin deebine akeekkachiisni kennameera.
- Imaammata Dhimma Alaa Of Danda’e Dhabuu: Somaaliyaan imaammata alaa of danda’ee fi tarsiimoo qabu dhabuun ishee, gargaarsa humnoota alaa irratti rarra’uu akka fide hubachiisan.
Boqonnaa 5: Kallattii Tarsiimawaa Biyya Haaromsuuf Barbaachisu
5.1 Itti-Gaafatamummaa Keessoo fi Qajeelfama Amantaa
- Jijjiirama Of Keessaa: Hayyoonni marii kanaa qajeelfama Qur’aana Qulqulluu (Suuraa Ar-Ra’ad 13:11) isa: “Dhugumatti Rabbiin waan ummanni tokko keessa jiru hin jijjiiru, hanga isaan waan lubbuu isaanii keessa jiru jijjiiranitti” jedhu eeruun, utuu uummanni fi hoggantoonni Somaalee ilaalcha keessoo isaanii hin jijjiirin gargaarsi alaa biyya ijaaruu akka hin dandeenye mirkaneessan.
- Fakkeenya Biyyoota Afrikaa (Ruwaandaa): Biyyi Ruwaandaa erga duguuggaa sanyii bara 1994ti booda kutannoo hoggansaa, seera jabaa fi tokkummaa uummataatiin akkamitti biyya tasgabbooftuu fi diinagdeen guddatte akka taate akka barumsaatti dhiyeessan.
5.2 Gosummaa Mo’achuu fi Beekumsa fi Qorannoo Dursuu
- Haasaa Qofa Irraa gara Dalagaatti: Miidiyaalee fi hawaasni haasaa gosaa irratti yeroo balleessuu dhiisanii dhaabbilee qorannoo, qorannoo tarsiimawaa, fi bu’uuraalee odeeffannoo dhugaa ijaaruu qabu.
- Heera fi Fooyya’iinsa Filannoo: Sirna gosaa (4.5) dhiisuun gara filannoo dimokraatawaa uummataatti ce’uu, dhaabbilee heeraa fi nageenyaa jabeessuu, fi tarsiimoo waliinii qabaachuun furmaata dhabamuu hin qabneedha jechuun xumuran.
