Yaaddoon cimaan Gamtaa Afrikaa, qondaaltota Yunaayitid Isteetis, fi xiinxaltoota idil-addunyaatiin ibsamaa jiru dhugaa tokko irraa kan maddeedha: waldhabdeen Itoophiyaa keessaa daangaa biyya keessaa cabsanii bahuudhaan, ammaan tana Gaanfa Afrikaa fi sarara Galaana Diimaa keessatti gara waraana biyyoota hedduu fi mootummoota gidduutti geggeeffamutti jijjiiramuuf qarqara irra jira.
Dhibdeen kun dirreewwan walitti hidhamoo ta’an sadii irratti dabalaa dhufeera: waliigalteen nagaa Kaabaa diigamuu fi Itoophiyaa keessatti waraanni haaraan laboobuu; waldhabdee waraanaa kallattiin Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti Buufata Doonii Asab irratti ka’e; akkasumas hundeeffama gamtaa naannichaa kan mormitootaa (Gibxii, Eertiraa, Somaaliyaa, fi Suudaan) kan Finfinnee marsuuf qophaa’e.
1. Dirree Waraanaa Biyya Keessaa: Diigamuu Waliigaltee Piriitooriyaa (Dhuma Fulbaanaa – Onkololeessa 2026)
Nagaan laafaan Waliigaltee Wal-waraansa Dhaabuu Piriitooriyaa kan Sadaasa 2022 tiin bu’uureffamee ture diigameera:
- Sababoota Bu’uuraa: Waggaa tokkoo oliif, waliigaltichi komiiwwan hin furamin hafan irraa kan ka’e laafaa dhufe: diddaa mootummaan giddu-galeessaa Adda Bilisummaa Uummata Tigraay (ABUT/TPLF) akka paartii seera-qabeessaatti lammata galmeessuu dhowwe, uummanni buqqa’e kuma dhibbaan lakkaa’amu gara Lixa Tigraayitti deebi’uun harkifachuu, fi naannicha irratti dhiibbaa diinagdee/baankii godhame.
- Duula Dhuma Fulbaanaa: Haleellaa diroonii federaalaa irra deddeebiin raawwatame hordofee, humnoonni Tigraay duula ittisa dursaa jedhanii waaman Fulbaana 23, 2026 irratti eegalan; kunis buufataalee xiyyaaraa naannichaa sadii (Maqalee, Aksum, fi Shiraa) qabachuudhaan loltoonni komaandoo federaalaa xiyyaaraan akka hin dhufe ittisuuf ture.
- Gamtaa Hidhattootaa Dirree Hedduu: ABUT gamtaa waraanaa bal’aa Gamtaa Humnoota Uummattoota Itoophiyaa Birmadummaaf jedhamu keessa seene; kunis gareewwan Faannoo Amaaraa, Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO), fi hidhattoota Benishaangul-Gumuz waliin kan hiriiredha.
- Tarkaanfii Loluu Federaalaa & Kufaatii Maqalee (Onkololeessa 3–4, 2026): Humna qilleensaa ol-aanaa, madafii gurguddaa, fi miliishiyaa naannoo michuu ta’an (Humna Nagaa Tigraay) fayyadamuun, Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa (ENDF) Buufata Xiyyaaraa Alulaa Abbaa Naagaa deebisee qabachuun Maqaleetti lammata seene; kunis hoggantoonni ABUT akka baadiyyaa fi gaarren keessatti baqatanii waraana jibriitiitti (guerrilla warfare) deebi’an isaan dirqisiise.
2. Qabxii Dhooqaa Biyyooleessa Lameanii: “Waraanni Gara Buufata Doonii Asabitti Deemaa Jira”
Qaaccessi Ahram Online fi qorattoota ittisa naannichaan maxxanfame dhimma hundarra sodaachisaa waldhabdee kanaa ifa godha: waraana kallattii kan humnoota waraanaa Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti dhufuuf jiru.
- Hawwii Galaana Diimaa kan Itoophiyaa: Muummichi Ministeeraa Abiy Ahimad karaa galaanaa birmadummaa qabu argachuun Itoophiyaa lafaan marfamteef (biyya uummata miliyoona 120+ qabduu fi daldala ishee %95 ol karaa Jibuutiitiin gaggeessituuf) dhimma lubbuu fi dhabamaa ta’uu irra deddeebiin labsee jira. Finfinneenis buufata doonii Eertiraa kan ta’e Asab, kan Lakkii Baab al-Mandaabitti dhihoo jiru, irratti kallattiin xiyyeeffattee jirti.
- Daangaa Eegumsaa Eertiraa Baduu: Waggoota lamaan darban keessatti, Eertiraan kaaba Tigraay fi Affaar keessatti sarara eegumsaa (buffer zone) qabattee turte; kunis raayyaa federaalaa Itoophiyaa daangaa ishee irraa fageessee ture. Humni federaalaa Maqalee deebisee qabachuun gara kaabaatti yoo dhiibu, sararri eegumsaa sun jigeera. Loltoonni Eertiraa sarara Asab-Burree keessaan gara kibbaatti gadi siquun magaalota daangaa Affaar (kanneen akka Barhaalee fi Dallool) keessa seenanii, gara Adigiraatitti fageenya kiilomeetira 20 qofa irratti argamu.
- Walitti Bu’iinsa Daangaa Kallattii: Loltoonni biyyoota lamaanii ammaan tana fuulaa-fuulatti daangaa irratti wal-dhaabbataniiru. Eertiraan akka ifatti akeekkachiiftetti, Itoophiyaan waraana kaabaa akka sababaatti fayyadamuun Asab qabachuuf duula guutuu bansiisuuf jirti jette.
- Hariiroo Dippilomaasii Kukkutuu: Jalqaba Onkololeessa 2026 keessa, Itoophiyaan hariiroo dippilomaasii Eertiraa waliin qabdu addaan kutte, dippilomaatota Eertiraa 10 biyyaa ariite, akkasumas embaasii ishee Asmaraa keessaa cufte; Eertiraanis tarkaanfii wal-fakkaataa fudhatteetti.
3. Marsamuu Naannawaa: Kora Afran Al-Alameen (Onkololeessa 4, 2026)
Akkuma Ahram Online irratti bal’inaan ibsame, Pirezidaantiin Gibxii Abdulfattaah Al-Siisiin Magaalaa Haaraa Alameen keessatti Pirezidaantii Eertiraa Isaayyaas Afawarqii, Pirezidaantii Somaaliyaa Hassan Sheek Mohaamuud, fi Hogganaa Mana Maree Birmadummaa Suudaan Jenaraal Abdulfattaah Al-Burhaan waliin kora marii gaggeessaniiru.
Korri kun naannoo Itoophiyaatti daangaa ittisa dippilomaasii fi nageenyaa seera-qabeessa godheera:
- Gibxii & Laga Naayil: Kaayiroon to’annaa gam-tokkee kan Itoophiyaan Hidha Haaromsa Guddicha Itoophiyaa (GERD) irratti gootu—akkasumas karoora hidhoota dabalataa sadii Abbayya irratti ijaaruuf dhiheenya labsame—madda bishaan qulqulluu yaatuu gadii isheetiif akka doorsisa dhabamaatti ilaalteetti.
- Somaaliyaa & Birmadummaa: Erga Itoophiyaan Amajjii 2024 keessa naannoo fottoqxe Somaalilaand waliin buufata waraana galaanaa fi daldalaa argachuuf Waliigaltee Hubannoo (MoU) mallatteessitee kaasee, Moqadishoon kallattiin Kaayiroo waliin hidhata uumte. Gibxiinis loltootaa fi meeshaalee ittisaa Somaaliyaa keessatti bobbaastee jirti.
- Suudaan & Waraana Daangaa Qaxxaamuru: Hoggansi waraana Suudaan (SAF) Itoophiyaan humna morkataa isaanii kan ta’e Humnota Deeggarsa Ariifachiisaatiif (RSF) iddoo loojistiksii taatee tajaajilaa jirti jechuun himatu; Itoophiyaan immoo Suudaan daangaa GERD dhihootti hidhattoota Tigraay keessummeessaa jirti jechuun komatti.
- Qajeelfama Galaana Diimaa: Hoggantoonni afran ibsa waloo baasaniin bulchiinsi Galaana Diimaa mirga qofti biyyoota qarqara galaanichaa qabaniiti jedhan; kunis hawwii Itoophiyaan galaana argachuuf qabdu ifatti kan mormuu fi seera bishaanii daangaa ce’uuf kabaja guutuu kan gaafatudha.
4. Maaliif Gamtaan Afrikaa, Yunaayitid Isteetis, fi Gulaaltonni Idil-Addunyaa Daran Yaadda’an?
- Laamsha’uu Gamtaa Afrikaa: Teessoon isaa Finfinnee waan ta’eef, Gamtaan Afrikaa laamsha’ina dhaabbatummaa keessa jira. Mootummaa isa keessummeessu salphaatti qeequu ykn adabuu hin danda’u; garuu diigamuu guutuu Waliigaltee Piriitooriyaa kan inni bara 2022 araarse ijaan argaa jira.
- Qormaata Tarsiimawaa Yunaayitid Isteetis:
- Fulbaana 18, 2026 irratti, Ministeerri Faayinaansii US labsiin yeroo muddamaa biyyaalessaa kan Itoophiyaa irratti ture akka darbu heyyame; kunis waraana Eertiraa irratti qoqqobbii ture kaasuudhaan Asmaraa haleellaa Huusiiwwan Galaana Diimaa irratti raawwatan ittisuu keessatti hirmaachisuuf yaalamee ture.
- Haa ta’u malee, jijjiiramni kun osoo hin yaadamin madaallii naannichaa jijjiire: dhiibbaa Eertiraa irraa kan kaase yoo ta’u, Asmaraanis gamtaa mormitoota Abiy fi Gibxii waliin hidhata ishee cimsatte.
- Waashingitan ammaan tana hojjettoota isheetiif Kaaba Itoophiyaa keessa socho’uu irratti dhorkaa cimaa baastee jirti; akkasumas waraanni daangaa qaxxaamuru sarara daldala galaanaa Baab al-Mandaab mancaasa sodaa jedhuun Finfinnee fi Asmaraan waldhabdee isaanii akka laaffisan gaafatte.
- Hidhata Humnoota Gurguddoo & Waraana Bakka Bu’ootaa:
- Emireetonni Arabaa Gamtoomanii (UAE): Mootummaa federaalaa Itoophiyaa (fi sarara Somaalilaand isaa) irratti maallaqa guddaa invast gochuun, hidhachiisuun, fi faayinaansii gochuun cinaa dhaabbatteetti.
- Faallaa kanaatiin, Gibxi, Sa’udii Arabiyaa, fi Eertiraan olaantummaa Itoophiyaa qolachuuf wal-ta’aniiru.
- Waraanni Maqalee irraa gara daangaatti fi gara Asabitti yoo babal’ate, kana booda waraana biyya keessaa kan finciltoota qolachuu qofa hin ta’u; humna qilleensaa Gibxii, loltoota lafoo Eertiraa, walitti bu’iinsa daangaa Suudaan, fi waraana diroonii Galootiin maallaqamu kan of keessatti hammatu waraana idil-addunyaa kakaasa.
Qindoominni walxaxaan kun—fincila biyya keessaa, haaloo Galaana Diimaa irratti biyyoota gidduutti ka’e, waldhabdee bishaan yaatuu gadii, fi dorgommii humnoota bakka-bu’ootaa—sababa hoggantoonni idil-addunyaa fi gulaaltonni miidiyaa waldhabdee ammaa kana akka balaa hundarra cimaa Afrikaa har’aa keessatti laalaniifidha.
