Oromoon Gonkumaa Eenyu Akka Turan Wanta Nuti Yaadnu Hin Turre: DNA’n Dhaala Qomoo Isaanii Isa Dhokataa Saaxile
AI
Genome Chronicles
Onkoloolessa 2, 2026 #Oromo #OromoDNA #OromoHistory
Waggoota dhibbootaaf, Oromoon akka dhuftuu gara baddaa Itoophiyaatti dhufetti ibsamaa ture. Garuu yeroo DNA’n seenaa baay’ee dulloomaa fi daran walxaxaa ta’e tokko dubbatu maaltu ta’a?
Seenaan jeneetiksii Oromoo seenaa hawwataa waa’ee dhaala qomoo durii, godaansa, fi wal-makinsa uummataa Gaafa Afrikaa guutuu keessatti ta’ee saaxila.
Dookimantarii kana keessatti, qorannoon jeneetiksii waa’ee dhaala qomoo Oromoo fi seenaa Itoophiyaa maal nuuf himuu akka danda’u—akkasumas maal nuuf himuu akka hin dandeenye—ni qoranna. Waggoota dhibbootaaf, himansi seenaa Oromoo akka warra dhihoo dhufee jaarraa kudha jahaaffaa keessa Itoophiyaa keessa tamsa’eetti dhiyeessaa ture. Garuu qorannoowwan jiinoomii guutuu (genome-wide studies) Oromoo fi ollaa isaanii kanneen akka Itoophiyaa fi Somaalee gidduu wal-irra bu’iinsa dhiigaa (genetic overlap) bal’aan jiraachuu saaxilu.
Nuti gara seenaa waggoota kumaatama duraatti deebinee dhaala qomoo durii Gaafa Afrikaa guutuu keessatti argamu qoranna; kunis ragaa jeneetiksii kanneen uummata Baha Dhihoo fi Galaana Diimaa waliin walitti dhufeenya qaban of keessatti qabata. Akkasumas, jiinoomii Holqa Mootaa isa ajaa’ibsiisaa, jechuunis nama Itoophiyaa durii kan gara waggoota 4,500 dura jiraatee fi seenaa jeneetiksii naannichaatiif foddaa guddaa ta’e qoranna.
Garuu kun seenaa waa’ee DNA’n garee tokko “sirrii” kaan immoo “dogoggora” jedhee mirkaneessu miti. Qorattoonni adda addaa dhaala qomoo Gaafa Afrikaa keessatti argame kanaaf ibsa adda addaa dhiyeessaniiru, akkasumas gaaffiileen murteessoo ta’an ammallee qorannoo saayinsii jalatti argamu.
Wanti hunda caalaa barbaachisaa ta’e, jeneetiksiin aadaa, eenyummaa, afaan, yookiin kutaa sabaa ta’uu nama tokkoo murteessuu hin danda’u.
Kun seenaa DNA Oromoo, dhaala qomoo Itoophiyaa, DNA Afrikaa durii, Gaafa Afrikaa, godaansa dhala namaa, Galaana Diimaa, Holqa Mootaa, fi baqqaannota dhokatoo jiinoomii namaa keessatti barreeffamaniiti.
Gadi fageenyaan yommuu ilaallu, seenaan kun caalaatti walxaxaa—akkasumas daran hawwataa—ta’aa deema.
Odoo DNA uummata isa jiraatanii sana dubbisuu dandeenyee seenaan maal fakkaachuu danda’a ture?
Boqonnaa 1: Oduu Durii Isa “Dhuftuu” Jedhu
Waggaa 500f, seenaan tokko Oromoo akka gaaddisaatti hordofaa tureera. Isas keessatti, isaan dhuftoota, warra booda dhufan, uummata bara 1500moota keessa akka tasaa kibbaarraa dhufee, baddaa durumaanuu kan nama biraa ture keessatti dhiibee seene, fi kaartaa Itoophiyaa humnaan irra-deebiin barreesse jedhamaniidha. Kun himannaa seenaa Itoophiyaa keessatti yeroo hedduu irra-deddeebi’amee dubbatamu keessaa isa tokkodha. Galmee moototaa keessatti, kitaabban barnootaa bara koloneeffattootaa keessatti, haasawa siyaasaa keessatti, fi falmiiwwan hanga har’aatti naannicha keessatti calaqqisan keessatti ni mul’ata. Himansa kana keessatti Oromoon boqonnaa isa dhumaati. Warri kaan hundi durumaanuu achi turan.
Sana booda hayyoonni jeneetiksii jiinoomii uummattoota Gaafa Afrikaa tartiibessuu (sequencing) eegalan. Sararri ifaan kan “eenyutu dura dhufe fi eenyutu booda dhufe” jedhu bifa namni tokkoyyuu hin tilmaamneen dhokachuu fi daangaa dhabuu eegale. Sababiin isaas qorattoonni Oromoo fi ollaa isaanii kanneen baddaa yommuu wal-bira qaban, addunyaa gargar qoodaman lama hin arganne. Wal-irra bu’iinsa (overlap) guddaa argan. Wal-irra bu’iinsa gadi fagoo fi safaramuu danda’u. Wanta jaarraa 16ffaa waliin gonkumaa walitti dhufeenya hin qabnes argan. Mallattoo DNA uummata gurguddoo Itoophiyaa mara keessatti awwaalamee jiru. Mallattoo osoo barreessaan seenaa tokkollee dabtara hin qabatin kumaatama waggoota dura Galaana Diimaa qaxxaamuree agarsiisu.
Kun seenaa Oromoon dhoksaatti waan biraati jedhu miti. Seenaa afaan isaanii, seera isaanii, yookiin seenaa isaanii dhabamsiisu miti. Kun seenaa waa’ee yommuu maqaan, moggaasni, fi falmiin siyaasaa jiinoomii gonkumaa hin mariisifamin tokko waliin wal-qunnaman uumamudha. Gaaffiin isaa salphaadha: Yoo uummanni “dhuftoota” jedhaman kun baqqana durii isa uummanni “dhalattoota bu’uuraa” jedhaman qaban sana qabaatan, yoona hundumaa maaltu safaramaa ture ree?
Har’a jiinoomii sana bananna. Wanta daataan jedhu, wanta inni hin jenne, fi maaliif deebiin dhugaan oduu durii sana caalaa daran hawwataa akka ta’e ni ilaalla. Na waliin turaa, sababiin isaas baqaqni inni jalqabaa seenaa dulloomaa kana keessatti bakka namni yaaduu hin dandeenyetti mul’ata. Kun maaliif akka barbaachise hubachuuf, dura seenaa sana hubachuu qabdu.
Boqonnaa 2: Haala Seenaa
Oromoon saba guddaa Itoophiyaa keessaa isa tokko ta’ee, uummata miliyoona 30 ol qaba. Afaan Oromoo kan dubbatan yoo ta’u, inni afaan Kuush, maatii afaanii Afroo-Eeshiyaatiik isa guddaa keessaa damee tokkodha. Biyyee bal’aa gammoojjii kibbaa Keeniyaa biraa kaasee hanga baddaa giddu-galeessaa, Rifat Vaalii, fi tulluuwwan Dhihaatti diriire keessa jiraatu. Biyyi sun amma Oromiyaa jedhama. Waggoota dhibbootaaf, wanti namoonni alaa waa’ee isaanii beekan irra caalaan barreeffamoota diinota isaanii irraa dhufe.
Bara 1590moota keessa, monkseen Abbaa Baahirey jedhamu tokko seenaa Oromoo akka weerartuu dafanii gara mootummaa Kiristaanaatti seenaanitti ibsu barreesse. Gabaasni isaa kun hundee barreessitoonni seenaa Itoophiyaa waggoota dhibbootaaf itti fayyadaman ta’e. Himansi sun kan jedhu kana ture: Gara bara 1530tti, sochiileen Oromoo hedduun eegalan. Gareewwan horsiisee bulaa lafa Booranaa fi Gujii irraa ka’an gara kaabaa fi bahaatti babal’atan; kunis mootummaa waraana Sulxaanummaa Adaal waliin taasisaniin laafe sanatti fayyadamuuni. Dhaloota muraasa keessatti, baddaa giddu-galeessaa fi kibbaa bal’inaan dhuunfatan. Kutaaleen biyyaa guutuun harka namaatti jijjiiraman.
Yeroo booda, kun seenaa salphaa tokko ta’e: Amaarri fi Tigraayonni uummata baddaa isa duriiti; Oromoon immoo dhuftoota boodaati. Gareen tokko kan achiiti; inni kaan bakka biraatii dhufe. Seenaan sun gama siyaasaatiin baay’ee barbaachisaa ture. Eenyutu abbaa biyyaa, eenyutu alagaa, fi eenyutu laficha gaafachuuf mirga qaba kan jedhu murteesse. Har’allee, namoonni tokko tokko jechootuma kanaan falmu.
Garuu seena-qorattoonni yeroo dheeraaf rakkoo tokko eeraniiru. Seenaan afaanii Oromoo hundee isaa kibba, bakka kabajamaa Madda Walaabuu naannoo Baalee keessa jiru agarsiisa. Akkasumas sirna Gadaa, sirna bulchiinsa dhalootaa isa sadarkaa olaanaa qabu, hogganoota filataman, gumiiwwan, fi seerota aangoo waggaa 8n naannessan qabu ibsa. Sirni akkasii tasa guyyaa tokkotti hin uumamu. Hawaasa gadi fagoo fi gurmaa’aa yeroo dheeraaf gabbachaa ture agarsiisa.
Kanaaf, seenaan duruu mallattoo gaaffii qaba ture. Galmeen barreeffamaa “dhuftuu boodaati” jedha; galmeen afaanii “hundee gadi fagoodha” jedha. Lamaanuu dhimma kana xumuruu hin dandeenye, sababiin isaas lamaanuu wanta keessa uummataa barreeffame arguu hin dandeenye.
Boqonnaa 3: Ragaa Jeneetiksii Isa Wal-Makinsaa
Hayyoonni jeneetiksii uummataa yeroo jalqabaaf gara Itoophiyaatti xiyyeeffannaa godhan, deebii siyaasaa hin barbaanne. Deebii namaa barbaadaa turan. Itoophiyaan balbala seenaa ka’umsa dhala namaa irratti argamti. Fosiilota naannichaa keessatti lafeewwan namoota ammayyaa (anatomically modern humans) warra durii keessaa tokko kan ta’an argamu. Lafeen Omo Kibish gara waggoota 200,000 duraati.
Kanaaf, tilmaamni ture ifa ture: Uummanni Itoophiyaa baddaa fi gammoojjii, Oromoo dabalatee, irra caalaan Afrikaanota ta’anii argamu jedhame. Tarii dhiigni alagaa xiqqoon asii fi achi jiraachuu danda’a, isa daldalaa fi qunnamtii irraa eegamu qofa, garuu wanta guddaa miti jedhame. Mallattoon guddaan inni jalqabaa tilmaamni kun dogoggora ta’uu agarsiise gara bara 2012tti dhufe, yeroo gareen Luukaa Paagaaniitiin (Luca Pagani) durfamu daataa jiinoomii guutuu uummattoota Itoophiyaa qaaccessanii fi gareewwan dhibboota addunyaarraa waliin madaalan. Meeshaalee istaatistiksii kanneen admixture (wal-makinsa dhiigaa kan uummattoota yeroo tokko adda turanii) adda baasanitti fayyadaman.
Meeshaaleen sun uummattoota Itoophiyaa mara keessatti ifan. Qaama dhiigaa isa Afrikaan ala fakkaatu guddaa argan. Bifa xiqqoo qofa osoo hin taane, qooda bal’aadha. Tilmaamota maxxanfamanii keessatti, lakkoofsi sun uummattoota baddaa tokko tokko keessatti dhibbeentaa 40 hanga 50% ga’e, kunis garaagarummaa gareewwanii fi qorannoowwan gidduu qabaatee. Uummattooni Oromoo yeroo baay’ee ollaa isaanii kanneen baddaa kaabaa caalaa dhibbeentaa xiqqaa agarsiisanis, ammas baay’ee mul’ataadha.
Kun hangam dinqisiisaa akka ta’e yaadaa. Kun naannoo giddu-gala ka’umsa dhala namaa ta’eedha, uummanni har’a achi jiraatus jiinoomii isaanii keessaa qooda safaramuu danda’u kan gara Baha Dhihoo fi addunyaa Meditiraaniyaaniitti wal-qabatu qabu. Kun yeroo itti seenaan falmii seenaa irraa gara hibboo jeneetiksiitti jijjiiramudha. Sababiin isaas yoo dhiigni sun dhugaa ta’e, gaaffiileen lama dirqama ta’u: Eessaa dhufe? Yoomis dhufe?
Deebiin gaaffii lammaffaa wanta hunda caalaa ajaa’ibsiisaa ta’ee argame. Jaarraa 16ffaa waliin gonkumaa walitti dhufeenya hin qabu ture. Baay’ee, baay’ee isa caalaa duriiti. Akkaataan saayintistoonni guyyaa dhiigaa irratti kaa’an akkana.
Boqonnaa 4: Yeroo Godaansaa Murteessuu
Yommuu uummattoonni lama wal-makan, DNA’n isaanii walitti makamee addaan hin dhumu. Kutaalee kutaaleedhaan wal-facaasa. Dhaloota jalqabaa keessatti, kutaaleen sun dhedheeroo ta’u. Dhaloota darbu hunda keessatti, irra-deebiin jiinii (recombination) kutaalee sana gaggabaabaa gochaa adeema. Kanaaf dheerina kutaalee sanaa jiinoomii ammayyaa keessatti yoo safartan, duubatti lakkaa’uu dandeessu. Inni akka sa’aatii moolakiyuulaa DNA keessatti ijaarameetti hojjeta.
Yommuu qorattoonni qaaccessa kana jiinoomii Itoophiyaa irratti raawwatan, sa’aatichi yeroo wal-fakkaataa ta’e tokko agarsiise. Wal-makinsi sun gara waggoota 2,500 hanga 3,000 dura akka uumame mul’ise. Lakkoofsi sun sammuu keessan keessa haa taa’u. Waggoonni 3,000 dura bara Qoraattii/Sibiilaa (Iron Age) isa jalqabaati. Bara Mootummaan Gibxii Haaraan kufe, bara magaalota Israa’elootaa fi Fooniqiyaa, bara daldaltoota Sabaa’ii kanneen qarqara Galaana Diimaa irra turaniiti. Giriikii fi Roomaan hundeeffamuu jaarraawwan hedduu dura, akkasumas babal’ina Oromoo isa Abbaa Baahirey ibse sana dura jaarraawwan 25 dura ture.
Kanaaf dhiigni alagaa kun maaliyyuu yoo ta’e, seenaa Oromoo qofaa miti. Seenaa Amaaraa qofaa miti. Seenaa Tigraay qofaa miti. Seenaa naannichaati, taatee waliinii kan abbootii dhiigaa uummattoota Gaafa Afrikaa hedduu tuqudha. Maddi moodeelota istaatistiksiin agarsiifame gara qomoo qonnaan bultoota durii kan Baha Dhihoo fi Leevaant (Levant), kanneen uummattoota Baha Meditiraaniyaanii fakkaatanitti agarsiise. Saba murtaa’e tokko osoo hin taane, yaa’a dhiigaa gadi fagoo kan qonnaan bultoota durii Anaatoliyaa fi naannoowwan sana keessa tamsa’aniiti.
Dhiigni sun akkamitti gara Afrikaa dhufe? Karran dhihoo ta’uu danda’u Galaana Diimaa qaxxaamuree, daangaa dhiphoo Baabal Mandab (Bab-el-Mandeb) jedhamuuni, bakka Arabaa fi Gaafi Afrikaa kiiloomeetira muraasa qofaan wal-bira gahanitti. Uummattoonni durii bishaan kanarra fagoo ce’aniiru. Qunnamtiin daldalaa Kibba Arabaa fi Kaaba-Baha Afrikaa gidduu duruu hojiirra ture, wal-jijjiirraan aadaa qarqara lamaan gidduus ragaa arkiyooloojiitiin galmeeffameera.
Qabxiin guddaan hamma isaati. Kun daawwannaadhaaf kan darbe qofa hin turre. Mallattoo jeneetiksii guddaan akkasii qunnamtii turaa fi wal-makinsa dhalootaa kan dhuftootaa fi uummata duruu Gaafa Afrikaa keessa jiraachaa turan gidduutti ta’e agarsiisa. Garuu wanti kana tiyoorii qofa taasisurraa ol baasu jira. Saayintistoonni uummanni sun wal-makinsa dura maal akka fakkaatu tilmaamuun isaan hin barbaachifne, sababiin isaas nama isa dura jiraate tokko waan arganiif. Bara 2015tti, gareen qorattootaa bu’aa saayintistoonni addunyaa hundi yeruma sana adda ta’uu isaa beekan tokko maxxansan.
Boqonnaa 5: Argannoo Mootaa
Jiinoomii nama gara waggoota 4,500 dura jiraate tokkoo qoratanii turan. Reeffi isaa Holqa Mootaa keessatti, baddaa kibba-dhiha Itoophiyaatti naannoo magaalaa Gaamo Goffaatti argame. Qorattoonni “Mootaa” jedhanii isa waamu. DNA’n durii bakka akkasii keessatti gonkumaa hin turu. Ho’i isa barbadeessa. Baddaan Itoophiyaa qabbanaawaa waan ta’eef, holqichis lafeewwan sana waan haguugeef jiinoomiin itti fayyadamuun danda’amu argameera. Inni jiinoomiilee Afrikaa warra durii qoratamanii keessaa isa tokkodha.
Jiinoomiin Mootaa saanduqa yeroo (time capsule) dha. Inni wal-makinsa Baha Dhihoo isa nuti dubbannu sana dura gara waggoota 1,500 dura jiraate. Yommuu saayintistoonni DNA isaa qoratan, wanta sa’aatichi agarsiise hunda kan mirkaneessu argan. Dhiiga Yuuraasiyaa sana keessaa homaa hin qabu ture, yookiin xiqqoo qofaa. Inni akka fakkii bu’uura dhiiga baddaa Afrikaa isa ganamaa, kan osoo mallattoon har’a Itoophiyaa keessatti argamu kun hin dhufin dura jiruutti mul’ate.
Kana jechuun maal akka ta’e yaadaa. Yeroo jalqabaatiif, qorattoonni fakkiiwwan lama wal-bira qabuu danda’an: tokko godaansa dura, tokko godaansa booda; garaagarummaan isaaniis faana taatee sanaati. Garuu argannoon Mootaa wanta kana caalaa guddaa ta’e tokko saaxile. Yommuu qorattoonni jiinoomii isaa akka bu’uuraatti fayyadaman, dhiigni Yuuraasiyaa kun Itoophiyaa qofatti kan daangeffame akka hin taane hubatan. Gara keessa Afrikaatti bal’inaan seeneera. Uummattoonni baha, giddu-galeessaa, fi kibba ardichaayyuu mallattooma sana xiqqoo qabaatanii argaman. Namoonni Galaana Diimaa arganii hin beekne iyyuu calaqqee godaansa qarqara sanaa irraa eegale sana baachaa turan.
Kanaaf, seenaan kun caalaatti babal’ata. Dambaliin dhiigaa daangaa dhiphoo sana qaxxaamuree waggoota 3,000 dura dhufe. Uummattoota Gaafa Afrikaatti makame. Uummattoonni sun sana booda socho’an, daldalan, fi wal-fuudhan. Mallattoon sunis akkuma dambalii dhagaan bishaanitti darbatamee bal’ate. Amma immoo gara Oromootti deebina, sababiin isaas gaaffiin nuti jalqaba ittiin kaane jijjiirameera. Oromoon “dhuftuu moo dhalataa biyyaati?” jennee hin gaafannu. Wanta caalaatti ifa ta’e tokko gaafanna: Oromoon fakkii baqqana qabu kana keessa eessa taa’a?
Boqonnaa 6: Jeneetiksii fi Eenyummaa
Kanaaf jiinoomiin Oromoo dhugumaan maal agarsiisa? Deebiin dhugaan inni uummata lafa jeneetiksii Itoophiyaa isa bal’aa keessa sirriitti taa’uu fi ammas amala addaa ofii qabu agarsiisa. Madaalliiwwan jiinoomii guutuu keessatti, gareewwan Oromoo uummattoota Itoophiyaa fi Somaalee biroo waliin dhiyootti walitti qabamu. Caasaa baqqana wal-fakkaataa nuti ibsaa turre sana qooddatu: bu’uura Afrikaa Bahaa isa durii waliin qaama godaansa Baha Dhihoo isa waggoota 3,000 duraa sana. Hangi qaama sanaa gareewwan gidduutti wal-caala, qorannoowwan hedduu keessattis Oromoon uummattoota Amaaraa yookiin Tigraay caalaa xiqqoo dhibbeentaa xiqqaatu agarsiisa, garuu jira, akkasumas guddaadha.
Bakki seenaan siyaasaa itti hollachuu eegalu asirratti. Seenaan dulloomaan sun daangaa cimaa uummata baddaa durii fi dhuftoota gidduutti uumeera. Daataan jeneetiksii daangaa sana hin tarreessu. Uummattoota wal-qabatan, wal-irra bu’an, fi seenaadhaan walitti hidhaman agarsiisa; isaanis seenaa fi afaaniin baay’ee adda ba’an malee baayoloojii gadi fagoottiin adda hin taane.
Garaagarummaa kana ilaalaa: Oromoon afaan Kuush dubbata. Amaarri afaan Amaariffaa, afaan Saam dubbata. Kanneen maatii Afroo-Eeshiyaatiik keessaa dameewwan lama, akkuma Ingiliffi fi Raashiyaan wal-irraa fagaatan wal-irraa fagaatu. Haa ta’u malee sadarkaa jiinoomii guutuutti, qorannoowwan hedduun uummattoota lamaan dhiyootti wal-bira argatu. Qaaccessa tokko tokko keessatti wal-irraa adda baasuun iyyuu baay’ee rakkisaadha; kunimmoo wanta guddaa tokko nutti hima. Afaanii fi jiiniin akkuma namoonni yaadan waliin hin deeman. Uummanni tokko dhiiga isaa osoo hin jijjiirin afaan dubbatu jijjiirachuu danda’a. Ollaan hidda dhiigaa waloo qabaachaa afaanoota hundee adda ta’e qaban dubbachuu danda’u.
Ragaan hidda dhaloota dhiiraas seenaama kana dubbata. Dhiirota Oromoo keessatti, dhibbeentaan baay’ee guddaan hidda Y-chromosome isa E1b1b jedhamu, damee hundee gadi fagoo Afrikaa Bahaatti qabu baatu. Isaa waliinis hiddi biraa kan Baha Dhihoo fi Arabaatti agarsiisu ni mul’ata, mallattooma alaa isa nuti daataa jiinoomiitti argine sana. Fakkichi wal-fakkaataadha: hundee Afrikaa isa gadi fagoo, baqqana boodarra Galaana Diimaa qaxxaamuree dhufe, fi jaarraawwan hedduu sochiilee, wal-makinsa, fi wal-jijjiirraa uummattoota ollaa gidduutti ta’e.
Kun tokkoyyuu babal’ina Oromoo jaarraa 16ffaa hin haqu. Seena-qorattoonni ammallee ni galmeessu, seenaan Oromoos ni yaadata, garuu babal’inni sun maal akka ture bifa haaraan ibsa: Uummata alagaa bakka hin beekamneerraa dhufe osoo hin taane, uummata durumaanuu seenaa dhiigaa naannichaa keessa jiru, gara lafa firoonni isaanii durumaanuu keessa jiraatanitti babal’atedha. Amma, suuta jechuu qabna sababiin isaas bakki viidiyoowwan hedduun itti dogoggoran asirratti. Seenaa kanaaf gosti bifa nama qoru tokko jira.
Boqonnaa 7: Falmiiwwan Saayinsii Qorachuu
Innis akkana: “DNA’n nama Itoophiyaa hunda dhoksaatti nama Baha Giddu-galeessaa ta’uu mirkaneesse” jedhama. Yaadni akkasii sobadha. Maaliif akka ta’es hubachuun barbaachisaadha.
- Tokkoffaa, dhibbeentaawwan tilmaama malee murtoo dhumaa miti. Gareewwan qorannoo adda addaa uummata wabii adda addaatti, moodeelota istaatistiksii adda addaatti, fi saamplii adda addaatti fayyadamu. Sababni lakkoofsi qorannoorraa qorannootti fi gareerraa gareetti jijjiiramuuf kanaafi. Lakkoofsa tokko qofa akka safartuu tokkootti ilaalaa malee deebii dhumaa hin godhatinaa.
- Lammaffaa, moggaasni “Afrikaan ala” jedhu baay’ee micciiramaadha. Inni dhiiga uummattoota Afrikaan alaa waliin wal-qabatu ibsa malee, abbootiin dhiigaa sun naannichaaf akka hiika ammayyaatti “oroma/alagaa” turan jechuu miti. Yeroo godaansi sun ta’e sanatti, Afrikaanonni fi Yuuraasiyaanonni dhiiga durii kan kumaatama waggoota duraatti deebi’u qooddatu turan. Dhalli namaa Afrikaadhaa ba’ee, addunyaarratti tamsa’ee, boodarra sanyiin isaanii tokko tokko gara Afrikaatti deebi’an.
- Sadaffaa, kunis barbaachisaadha, saayintistoonni ammallee dhimmoota xixiqqoorratti falmaa jiru. Bara 2014tti, gareen biraa kan Jaason Hodgsaniin (Jason Hodgson) durfamu dhiigni kun irra caalaan godaansa dhihoo Baha Dhihootii dhufe irraa akka hin taane yaada dhiyeessan. Isaan uummata durii kan addunyaa Afrikaan ala ta’erraa waggoota kuma kurnan dura adda bahee Gaafa Afrikaa keessatti hafe irraa ta’uu danda’a jedhan. “Dhaala Qomoo Itoophiyaa-Somaalee” (Ethio-Somali ancestry) jedhanii waaman. Hiikawwan lamaan kun guutummaatti wal-hin-fudhanne. Qorattoonni tokko tokko DNA’n durii Mootaa irraa argame moodeela “gara duubatti godaanuu” (back-migration) isa boodaa ni deeggara jedhu. Kaan immoo jiinoomiin tokkichi falmii guutuu xumuruu hin danda’u jedhu. Dhugaan jiru tarii baqqaannota hedduu yeroo adda addaatti kallattii adda addaarraa dhufan ta’uu danda’a.
Kun dadhabina saayinsii miti; saayinsiin akkasumaan hojjeta. Hibboon guddaan akkasii waraqaa qorannoo tokkoon hin furamu. Wanti daataan ifatti nutti himu kana: Uummattoonni Gaafa Afrikaa hidda dhiigaa qofaa isaanii adda bahee qulqulluu ta’ee jiraatee miti. Isaan bu’aa qunnamtii dheeraa fi badhaadhaa Afrikaa fi addunyaa bal’aa gidduutti ta’eeti. Kunis Oromoo, Amaara, Tigraay, Somaalee, fi kanneen biroo hedduu dabalata.
Jeneetiksiin baqqaannota agarsiisuu danda’a. Garuu eenyutu biyyicha qaba, eenyutu bulcha, yookiin eenyutu lafa tokkorratti mirga qaba kan jedhu nutti himuu hin danda’u. Isaan sun gaaffilee namootaa fi siyaasaati malee kan DNA miti. Qorannoo kana keessa bal’inni biraa tokkos jira.
Boqonnaa 8: Galmee Jeneetiksii
Xiqqoodha garuu dinqisiisaadha, akkasumas adeemsa kanaan wal-simata. Qorannoowwan jiinoomii uummattoota Gaafa Afrikaa tokko tokko hamma xiqqoo DNA Niyandartaal (Neanderthal) irraa dhufe arganiiru. Nuti dhibbeentaa baay’ee xiqqoo dubbachaa jirra, garuu tilmaamni uummataa fi meeshaadhaan wal-dhabuu danda’a. Kun kan hin danda’amne fakkaachuu danda’a. Niyandartaalonni Awurooppaa fi Baha Eeshiyaa keessa jiraatan. Gonkumaa Afrikaa Sahaaraa gadii keessa jiraatanii hin beekan.
Garuu wanta nuti argine hunda waliin guutummaatti wal-fakkaata. DNA’n Niyandartaal kuusaa jiinii dhala namaatti kan dhufe erga namoonni ammayyaa Afrikaadhaa ba’anii Yuuraasiyaa keessatti Niyandartaal waliin wal-arganii boodadha. Boodarra, yeroo sanyiin uummattoota sanaa tokko tokko gara Afrikaatti deebi’an, caccabaa sana of waliin baatan. Kanaaf yommuu qorataan mallattoo Niyandartaal xiqqoo jiinoomii Itoophiyaa keessatti argu, Niyandartaal Itoophiyaa keessatti argaa jira osoo hin taane, ragaa imala dheeraa Afrikaadhaa gara Yuuraasiyaatti ba’anii waggoota kuma kurnan booda deebi’anii argaa jiru. Kun seenaama sana sadarkaa xiqqaadhaan ta’eedha.
Jiinoomiin suuraa yeroo tokkicha qofaa miti. Inni galmee sochiilee abbootii keessan tuqanii hundumaati. Godaansi hundi, wal-qunnamtiin hundi, ce’umsi hundi bakka tokkotti mallattoo dhiisee darba. Barumsi dhugaan bu’aa Oromoo irraa argames kanuma. Jiinoomiin maqaa nuti ofiif baafannu hin dhimmu. Wanta galmeen seenaa dubbatu, kaartan daangaa akkam akka fakkaatu, yookiin gosti kam akka durii fi kam akka dhihoo ilaalamaa jiru hin beeku. Wanta ta’e qofa galmeessa.
Wanti Gaafa Afrikaa keessatti ta’e immoo: uummanni osoo namni tokkoyyuu isaan eenyu ta’uu akka qaban hin barreessin dura socho’aa, wal-qunnamaa, fi wal-makaa turaniiru. Oromoonis akkuma ollaa isaanii galmee sana baata: hundee gadi fagoo Afrikaa kan hanga madda sanyii keenyaatti deebi’u, baqqana boodaa kan galaana ce’ee dhufe, fi hunda caalaa immoo, aadaa jiraataa kan afaan ofii, seera ofii, fi yaadannoo ofii kan jiinoomiin tokkollee gara dhibbeentaatti gadi buusuu hin dandeenye qabuudha. Kanaaf, gara jalqaba keenyaatti haa deebinu.
Boqonnaa 9: Eenyummaa fi Dhaala Qomoo
Waggaa 500f, Oromoon akka dhuftuu seenaa Itoophiyaatti, warra booda dhufan, kanneen erga namni kaan hundi lafa qabatee booda dhufan jedhamanii ibsamaa turan. Ragaan jeneetiksii seenaa bifa sanaan dhiyaate hin deeggaru. Oromoon dhiiga baddaatiif alagaa miti. Ni qooddatu. Hundee bu’uura Afrikaa isa durii kan jiinoomii akka Mootaa keessatti mul’atu ni qooddatu. Baqqana boodaa kan gara waggoota 3,000 dura Gaafa Afrikaatti seene sana ni qooddatu. Akkasumas uummattoota yeroo tokko akka faallaa isaaniitti dhiyaatan sana waliin qooddatu.
Garuu ragaan kun Oromoo akka seenaa nama biraa keessatti yaadannoo miil-jalee (footnote) ta’etti gadi hin buusu. Eenyummaan Oromoo sirna Gadaa isaa, afaan isaa, aadaa seeraa fi yaa’ii isaa waliin dhugaa, gadi fagoo, fi addadha. Aadaan tokko dhugaa ta’uuf jiinoomii addaa ta’e qabaachuun isa hin barbaachisu. Sabni tokko durii ta’uuf hidda dhiigaa hin tuqamne fi hin cinne qabaachuun isa hin barbaachisu. Dhaamsi cal-jedhaa qorannoo kana keessa jiru kanuma.
Eenyummaa fi dhiigni (dhaalli qomoo) wantoota lamaan adda addaati. Dhaalli qomoo wanta nuti dhaalludha. Eenyummaan immoo wanta nuti ijaarru, yaadannu, fi dhalootatti dabarsinudha. Lamaan wal-irra bu’u, garuu tokko miti. Yommuu namni tokko sabni tokko qulqulluudha, duriiti, alagaadha, yookiin haaraadha jedhu, jiinoomiin yeroo baay’ee deebii caalaatti walxaxaa ta’e qaba. Uummanni lafarraa hundi baqqana qaba. Aadaan yeroo dheeraa jiraate hundi bu’aa wal-makinsaa, wal-ergifannaa, godaansaa, fi of-haaromsuuti.
Uummattoonni Gaafa Afrikaas fakkeenya ifaa nuti qabnu keessaa tokko ta’uu danda’u: Naannoo dhalli namaa itti eegale, bakka imaltoonni durii galaana dhiphoo qaxxaamuran, bakka afaanonni maatii adda addaa wal-bira taa’an, fi bakka seenaan abbaa qe’eeyyummaa isa galmeen tokkichi kamiyyuu galmeesse caalaa baay’ee durii fi daran wal-marameedha.
Kanaaf, gaaffiin ani isiniif dhiisu kana: Yoo eenyummaan nuti akka durii fi hin cinnamneetti ilaallu baqqanoota namni tokkollee hin barreessine irratti ijaaramee argame, wanti biraa seenaa keessatti fuula tokko qofa irraa dubbisaa turre maal ta’innaa laata?
Yoo viidiyoon kun akkaataa isin seenaa kana ilaaltan jijjiireera ta’e, nama dhaga’uu barbaaduuf qoodaa, akkasumas “subscribe” godhaa, sababiin isaas jiinoomiin itti aanu kan nuti bannu dinqisiisa guddaa caalu qabatee eegaa jiraachuu danda’a.
