Haala Siyaasa Itoophiyaa Gadi Fageenyaan: Wal-dhabdee Abiy Ahmeed TPLF, OLF, ONLF, EPLF fi FANO Wajjin Qabu
Haala siyaasaa Itoophiyaa Muummee Ministiraa Abiy Ahmeed Aliin dursamu keessatti sirna tumsa gidduugaleessatti fiduu, tarsiimoowwan jijjiiramaa fi falmiiwwan sabboonummaa gadi fageenyaan kan ibsamu dha. Yeroo Abiy bara 2018tti aangoo qabatan reebamaa, araara biyyaalessaa fi filosoophii “Medemer” (ida’amuu) waadaa galanitti, humnawwan kanaan duraa jijjiiruun—ko’alishinii EPRDF diiguudhaan Paartii Badhaadhinaa (PP) ijaaran.
Haa ta’u malee, fedhiin aangoo gidduugaleessatti fiduu kun, qe’ee fi seenaa darbee wajjin walqabatee wal-dhabdee dhiiga dhangalaasu uume. Amalli beekamaan bara bulchiinsa Abiy jijjiirama hariiroo siyaasaa (alliances) ta’uu isati: gareeleen kanaan dura miiltoo waraana isaa turan gara diina hamaatti geeddaramaniiru; diinoonni kanaan duraa immoo sadarkaa adda addaatti miiltoo tarsiimoo ta’aniiru.
Gadi fageenyaan haala wal-dhabdee Abiy Ahmeed TPLF, OLF/OLA, ONLF, EPLF (Eertiraa), fi FANO wajjin qabu keessatti kan dhihaatu ta’a.
1. Abiy Ahmeed vs. TPLF (Tigray People’s Liberation Front)
- Seenaa Isa Dhihoo: TPLF’n humnawwan EPRDF keessatti waggoota 1991 hanga 2018tti Itoophiyaa bulchaa turan keessaa kan irratti caalu ture. Yeroo Abiy bara 2018tti aangoo qabatan, hoggantoota TPLF aangoo irraa ari’uun fi EPRDF diiguun Paartii Badhaadhinaa uuman; TPLF’n ammoo itti dabalamuudhaan alatti itti fufuuf murteesse. Hoggantoonni TPLF gara Tigraayitti deebi’uun, wal-dhabdeeni siyaasaa gadi fageenya qabu uumame; kunis yeroo Naannoon Tigraay Sadaasa 2020tti filannoo naannoo dhorkaa federaalaatiin ala gaggeessanitti gara ol’aantummaatti ce’e.
- Waraana Tigraay (2020–2022): Sadaasa 2020tti, waraani bal’aan ni dhihaate. Abiy Raayyaa Ittisa Biyyaa (ENDF), humnoota waraana Eertiraa fi milishiitoota naannoo Amhaaraa (Faanoo) wajjin walitti fiduun TPLF cabsuuf socho’e. Waraanni waggaa lamaaf ture kun lubbuu namoota dhibba kutaawwan hedduu (hata’u malee hanga 600,000 tilmaamamu) galaafachuun, yakka waraanaa bal’aa fi miidhaa namoomaa jabaa fiduun xumurame.
- Waliigaltee Nagaa Pritooriyaa (2022): Sadaasa 2022tti, mootummaan federaalaa fi TPLF Pritooriyaa, Afrikaa Kibbaatti Waliigaltee Dhaabsisa Waraanaa (Pretoria Peace Agreement) uummatasaa toora galchan. Waliigalteen kun waraana dhaabuu, Bulchiinsa Yeroo Tigraay (TIA) kan Geetaachoo Reedaatiin dursamu ijaaruu fi tajaajila addaancite deebisee jalqabsiisuuf gargare.
- Qoodamuu Keessoo fi Wal-dhabdee Deebi’ee Uumame: Waliigaltee nagaa booda, TPLF’n gara garee rival ta’an lamatatti qoodame: garee paartii hardline kan Dabretsiyoon Gabramikaa’eliin dursamu fi garee bulchiinsa yeroo kan Geetaachoo Reedaatiin dursamu. Dhuma bara 2024 fi bara 2026 keessa, hariiroon Finfinnee fi TPLF gidduu jiru sababa qabxiilee waliigaltee hin raawwatamneef—keessattuu raayyaa Eertiraa kaaba Tigraay irraa ba’uu dhiisuu, haala lafa mormisiisaa Tigraay Dhihaa fi Kibbaa (Walqaaytii fi Raayyaa), leenjii hidhannoosaa hiikuu slama ta’e, fi TPLF’n seera malee deebi’ee of-jaaruun—deebi’ee hammaate. Abbootii taayitaa federaalaa keessattuu gareen Dabretsiyoon Asmaraa fi humnoota Amhaaraa wajjin karaa dhoksaatiin hariiroo uumaa jiru jechuun shakkan.
2. Abiy Ahmeed vs. OLF & OLA (Adda Bilisummaa Oromoo / Waraana Bilisummaa Oromoo)
- Seenaa Isa Dhihoo: ABO’n (OLF) socho’iinsa siyaasaa seenaawwaa mirga murteeffannoo uummata Oromoof falmu dha. Bara 2018tti, akka qaama baninsa siyaasaa Abiyitti, ABO’n tarree shoororkeessummaa irraa haqamee, hoggansi isaa godaansa irraa gara Itoophiyaatti deebi’e.
- Qoodama fi Fincila WBO: OLF’n sivilii ta’e Finfinneetti paartii siyaasaa seeraawaa ta’e galmeeffamus (hoggansi isaa mana hidhaa fi dhiibbaa hedduu keessummeessus), humni isaa kan hidhate Jaal Marrootiin dursamu adda ba’uudhaan Waraana Bilisummaa Oromoo (WBO / OLA)—mootummaan federaalaa “Shene” jedhee waamu—ijaare.
- Wal-dhabdee Oromiyaa Keessatti: Prime Minister Abiy ofii isaatiin Oromoo ta’us, WBO’n Paartii Badhaadhinaa Abiy mirga murteeffannoo Oromoo ganuudhaan tarsiimoo gaaddidduu saba-alagaa fi sentraalaayizdii ta’e fe’a jechuun hamata. WBO’n waraana tooraa (guerrilla war) jabaa naannoo Oromiyaa keessatti (keessattuu Wallagga, Gujii fi Shawaa keessatti) gaggeessaa jira. Wal-dhabdeen kun miidhaa sivilii, loogii socho’iinsa waraana federaalaa (dooyyannoo doroonii fi qabamuu bal’aa) fi finciltootaan ajjeechaa raawwatamu hammata.
- Haala Ammaa: Mareewwan nagaa hedduun biyya Taanzaaniyaa keessatti gaggeeffaman bu’aa malee hiikaman. Fincilli Oromiyaa keessaa mootummaa Abiyitiif gubbaa mutaa waraanaa fi namoomaa ta’ee itti fufeera.
3. Abiy Ahmeed vs. ONLF (Adda Bilisummaa Ogaden / Somali)
- Seenaa Isa Dhihoo: ONLF’n waggoota hedduudhaaf mootummoota Itoophiyaa kanaan duraa irratti Naannoo Somaalee (Ogaaden) keessatti mirga murteeffannoo uummata Somaaleetiif fincila hidhanoo gaggeessaa ture.
- Waliigaltee Nagaa (2018): Bara 2018tti, aangoo qabachuun Abiy Ahmeed booda, ONLF’n Asmaraatti mootummaa federaalaa wajjin waliigaltee nagaa seenaawaa mallatteesse. Gareen kun meeshaa isaa kaayee, sochii waraanaa dhaabuudhaan, dorgommii deemoqraatawaa nagaa keessatti hirmaachuuf gara Itoophiyaatti deebi’e.
- Haala Ammaa (Mormii Siyaasaa, Waraana Hidhanoo Mitii): Hariiroo Abiy gareelee hidhatan biroo wajjin qabu irraa adda ta’iinsaan, waliigalteen nagaa ONLF wajjin dhiheessii waraanaatiin nagaa ta’ee itti fufeera. ONLF’n gara fincila hidhanootti hin deebine. Haa ta’u malee, wal-dhabdeen siyaasaa jira. ONLF’n yeroo hedduu hoggansa Paartii Badhaadhinaa naannoo Somaalee (kan Preezidaantii Naannoo Mustafe Omar’n dursamu) filannoo maaniipuleetii gochuu, mormitoota dhiibbaa irra ngeessuu fi bakka deemoqraasii dhiphisuudhaan yakka. Nageenyi jiraatus, ONLF’n komataa cimaa imaammata Abiyiti.
4. Abiy Ahmeed vs. EPLF / PFDJ (Eertiraa – Preezidaant Isayyaas Afaworqii)
- Seenaa Isa Dhihoo: EPLF’n, kan ammaa PFDJ bifa Preezidaant Isayyaas Afaworqiitiin bulchamu, waggoota 30f (1961–1991) bilisummaa Eertiraatiif Itoophiyaa wajjin waraana gaggeesse, akkasumas mootummaa TPLF’n dursamu wajjin waraana daangaa dhiiga dhangalaase (1998–2000) gaggeesseera.
- Araara Bara 2018: Adoolessa 2018tti, Abiy Ahmeed Preezidaant Isayyaas Afaworqii wajjin waliigaltee nagaa seenaawaa mallatteessuudhaan qabsoo waggaa 20 dhaabe—raawwii kanaanis Abiy Badhaasa Badhaasa Nagaa Nobel 2019 mo’ate.
- Miiltoo Waraanaa (2020–2022): Eertiraani Waraana Tigraay keessatti miiltoo waraanaa Abiy taate. Raayyaan Eertiraa diina isaanii waliinii (TPLF) cabsuuf kaaba Itoophiyaatti seene.
- Diigamuu fi Dhiibbaa Garbaa Red Sea: Hariiroon kun Waliigaltee Pritooriyaa Sadaasa 2022 booda, kan Eertiraani keessaa dhihaatte, guutummaatti diigame. Hariiroon sababa dhimmoota sadiitiin caalaatti hammaate:
- Fedhii Galaana Diimaa (Red Sea): Abiy Ahmeed Itoophiyaan mirga seeraawaa gara galaanaatti deebi’uu qabdi jechuun socho’e, keessattuu bu’uura bu’uuraa buufata galaana Eertiraa (Assab) yookaan waliigaltee buufata galaana Seera-maleessaa (MoU Somaliland wajjin Amajjii 2024tiin). Asmaraani kana mirga abbaa biyyummaa Eertiraa irratti sodaatti ilaalti.
- Wal-dhabdee Daangaa: Raayyaan Eertiraa kaaba Tigraay (akka Irob fi naannolee daangaa) irraa guutummaatti ba’uu dhowwate.
- Waraana Vakliin (Proxy Warfare): Finfinneen Eertiraa humnoota Faanoo naannoo Amhaaraa hidhachiisaa fi TPLF keessatti garee hardline deeggaraa mootummaa Abiy diiguuf socho’a jetti.
5. Abiy Ahmeed vs. FANO (Milishoota Sabboonota Amhaaraa)
- Seenaa Isa Dhihoo: Faanoon caasaa gadi-lakkisaa, gurmuu dargaggoota, tola-ooltota fi milishoota hidhatan kan sabboonummaa Amhaaraa dha.
- Miiltoo Waraanaa (2020–2022): Waraana Tigraay keessatti, Faanoon Abiy Ahmeediif miiltoo lafaa kan daangaa hin qabne ture. Raayyaa federaalaa wajjin TPLF irratti waraanuudhaan naannolee mormisiisoo Tigraay Dhihaa (Walqaaytii-Tagede) fi Kibba Tigraay (Raayyaa) to’ataniiru.
- Diigamuu (2023): Hariiroon kun Eebla 2023 keessa yeroo mootummaan federaalaa humnoota addaa naannolee hunda diiguudhaan gara raayyaa biyyaalessatti yookaan poolisiitti madaqsuuf ajaja baasetti caccabe. Sabboononni Amhaaraa tarkaanfii kana sodaa akka jiraachuutti ilaalan—naannoo Amhaaraa TPLF fi WBO fuulduratti ittisa dhabsiisa, akkasumas Walqaayitiin to’achuu irratti sodaa uuma jedhanii amanani.
- Fincila Ammaa: Faanoon Eebla 2023 irraa kaasee naannoo Amhaaraa keessatti fincila bal’aa fi hamaan jalqabe, magaalota gurguddoo to’achuudhaan, waajjiraalee waraanaa fi qondaaltota Paartii Badhaadhinaa ajjeessuu jalqabe. Labsii ariifachiisaa, dorooniin dhiheessuu fi deployment Raayyaa Ittisa Biyyaa (ENDF) jiraatus, Faanoon fincila sakatta’iinsa tooraa (guerrilla war) itti fufuudhaan, Maree Biyyaalessaa mootummaa lagachuu fi bulchiinsa Abiy guutummaatti akka jijjiiramu gaafachaa jira.
Gintoo Jijjiirama Hariiroo Siyaasaa
| Qaama | Bara 2020–2022 (Waraana Tigraay) | Bara Ammaa (Waraana Booda) |
| TPLF | Diina Main Mootummaa Federaalaa | Nagaa Dhiibbaa Qabu (Qoodama keessoo; lafa fi hidhanoo irra wal-dhabdee) |
| Eertiraa (Isayyaas) | Miiltoo Waraanaa Abiy | Diina Tarsiimoo (Sodaa waraana biyyoota gidduu Galaana Diimaa & proxy) |
| Faanoo | Miiltoo Lafaa Abiy | Diina Fincilaa (Waraana tooraa ENDF irratti Amhaara keessatti) |
| WBO / OLA | Diina Fincilaa | Diina Fincilaa (Waraana tooraa Oromiyaa keessatti) |
| ONLF | Mormituu Siyaasaa Nagaa | Mormituu Siyaasaa Nagaa (PP komachuus, hidhanoo malee) |
Muummeen Ministiraa Abiy Ahmeed ammma yeroo tokkotti fincila naannoo Amhaaraa (Faanoo) fi Oromiyaa (WBO), tasgabbii dhabuu siyaasaa Tigraay (TPLF), fi diina meeshaa waraanaatiin guutame kan kaaba daangaa irratti argamu Eertiraa wajjin fuuleffata. Mootummaan federaalaa humna waraanaatti gargaaramuu fi hariiroo tarsiimoo jijjiiramaatti gargaaramuun isaa biyyattii gara caccaba itti fufuutti geessee jira.
