Tapha Humnaa Galaana Diimaa: Itoophiyaa fi Emireetota (UAE) mormii Masrii fi Sa’ud Arabiyaa
- Mata-duree Sagantichaa: Scholars Unravel Middle East (UME) | Kutaa 3ffaa, Boqonnaa 5
- Qindeessaa / Gaafataa: Adel Aali
- Keessummaa Kabajaa: Dr. Itaanaa H. Dinkaa (Hayyuu Seenaa Itoophiyaa fi Gaanfa Afrikaa, Yuunivarsitii Maayaamii; Barreessaa kitaaba Interpreting the Ethiopian Revolution)
- Guyyaa Maxxansaa: Onkololeessa 21, 2026
Guduunfaa Qabxiiwwan Ijoo
Gaaffii fi deebii kanaan, hayyuun seenaa Dr. Itaanaa H. Dinkaa dhiibbaa joopolitikaa, seenaa, fi siyaasa keessoo kan Muummichi Ministeeraa Abiy Ahimad balbala Galaana Diimaa birmadummaan argachuuf lallabaa jiru bal’inaan xiinxalu. Dr. Itaanaan akka ibsutti, gaaffiin galaanaa kun fedhii dinagdee qabatamaa irraa kan madde osoo hin taane, meeshaa siyaasaa uummata keessoo ittiin burjaajessuuf qophaa’ee fi humna mootummaa Emireetota Arabaa Tokkoomanii (UAE) tiin maallaqaan deeggaramuudha.
Dhimmi kun naannoo Gaanfa Afrikaa fi Giddu-galeessa Bahaa keessatti wal-morkii haaraa uumeera:
- Hiriira Humnoota Morkattootaa: Gamtaan UAE fi Itoophiyaa (kan lola Sudaan keessatti Humnoota Deggarsa Ariifachiisaa / RSF deeggaru), gama biraatiin tumsa Masrii, Sa’ud Arabiyaa, Eertiraa, fi mootummaa Sudaan (Jeneraal Al-Burhaan) tiin dura dhaabbatamuu eegaleera; kunis dhiheenya kana Kaayiroo keessatti waliigaltee nageenya galaanaa uumuun mul’ateera.
- Dhugaa Dinagdee mormii Olola Siyaasaa: Biyya balbala galaanaa dhabuun dinagdee keenya laamshesse jedhamee ololli oofamus, Itoophiyaan waggoota soddoman darban keessatti buufataalee Jibuutiitti fayyadamtee dinagdee saffisaan guddate galmeessifteetti. Kana malees, oomishni alatti ergamu irra caalaan kan dhihaatu kutaalee kibbaa fi dhiha biyyattii irraa waan ta’eef, karaa Jibuutii daldaluun gama baasiitiin bu’aa qabeessa malee kaabaan Eertiraa weeraruun fala dinagdee miti.
- Balaa Eertiraa Weeraruu: Asabiin qabachuuf jecha Eertiraa weeraruun Itoophiyaa addunyaarraa akka biyya dhiitamtuutti (pariah state) adda baasa; akkasumas uummata Eertiraa gara qabsoo hidhannoo isa bara 1962–1991tti deebisuun waraana hin dhumne uuma.
- Kufaatii Waliigaltee Piriitooriyaa: Waliigalteen nagaa Piriitooriyaa bara 2022 dhukaasa qofa dhaabuu malee rakkoolee bu’uuraa waraanicha kaasaniif furmaata hin laanne—daangaa Tigraay hin deebisne, buqqaatota hin deebisne, mirga ofiin of bulchuus hin kabajne. Kana mannaa, mootummaan federaalaa hoggansa Tigraay keessatti qoodama uumuudhaan humna waraanaa haaraa “Humnoota Nageenyaa Tigraay” jedhamu ijaaree akka Tigraayiin Tigraayiin laamshessu godhe.
- Jal’ina Ilaalcha Biyyoota Lixaa: Biyyoonni Lixaa siyaasa Itoophiyaa akka sirriitti hin hubanne dubbatan—keessattuu Abiy Ahimad erga gara aangootti dhufee afaan jaalalaa fi nagaa fakkeesse dubbatus, keessi isaa waraana akka ture hubachuu dhabuun Badhaasa Noobelii Nagaa bara 2019 kennaniif; garuu nagaan Eertiraa waliin godhame nagaa osoo hin taane TPLF irratti waraana banuuf waliigaltee waraanaa ture.
- Kallattii Nagaa Waaraa: Nagaan kan dhufu dirqiin impaayera tokkoomsuun ykn hoggansa waraana qofaan jiraatuun miti. Itoophiyaan weerara impaayerummaa duriitiin akka ijaaramte amanuu, mirga hiree ofii murteeffannaa sabootaa kabajuu, hoggansa lolaan jiraatu aangorraa kaasuun waltajjii marii ce’umsaa hundaa-hammatee waamuutu fala ta’a.
Boqonnaa 1: Dirree Galaana Diimaa fi Walitti-Hidhamiinsa Naannichaa
1.1 Dhiibbaa Lola Giddu-galeessa Bahaa
- Rakkina Daandii Galaanaa: Walitti-bu’iinsi Galaana Faarsi fi Qaxxaamura Hormuz keessa jiru gara Galaana Diimaa fi Baab al-Mandaabitti dhangala’eera; keessattuu haleellaan Huutiin Yaman keessatti geggeessu daldala addunyaa jeeqaa jira.
- Tasgabbii Dhabuu Kaaba-Baha Afrikaa: Qarqara dhiha Galaana Diimaa haalaan kan waraaneeffameedha; qarqara dheeraa kan to’attu Eertiraadha, Sudaan keessa waraana siviiliitu jira, biyyoonni addunyaas buufata waraanaa ijaarrachuuf dorgomaa jiru.
1.2 Waraana Bakka-Bu’iinsaa kan Sudaan
- Sudaan Bakka Lamatti Qoodamuu: Mootummaan waraanaa Jeneraal Abdel Fattaah Al-Burhaan qarqara Galaana Diimaa (Buufata Sudaan) to’ata; Masrii fi Sa’ud Arabiyaan deeggarama. Humnoonni Deggarsa Ariifachiisaa (RSF) kan Hameedtiitiin durfaman ammoo UAE’n qarshii, diroonii, fi meeshaa waraanaatiin deeggaramu.
- Harka Qal’ummaa Itoophiyaa: Mootummaan Abiy Ahimad meeshaalee waraanaa, rasaasa, boba’aa, fi maallaqa UAE irraa dhufu karaa Itoophiyaatiin gara RSFtti daddabarsa; loltoota illee ni qacarsiisa. Gochi kun mootummaa Al-Burhaan fi Finfinnee gidduutti diinummaa ifaa uumeera.
Boqonnaa 2: Itoophiyaan Balbala Galaanaa Ishee Akkamitti Dhabde?
2.1 Seenaa Gabaabaa (1952–1993)
- Federeeshinii Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (1952): Kolooneeffannaan Xaaliyaanii fi bulchiinsi Biriiteen erga xumuramee booda, Dhaabbanni Mootummoota Gamtoomanii (UN) bara 1952tti Eertiraa fi Itoophiyaa federeeshiniidhaan walitti fide.
- Sirna Impaayeraan Diigamuu (1962): Waggaa kudhan booda, Hayilasillaaseen federeeshinicha diigee Eertiraa akka kutaa tokkootti impaayerattiitti dabalate; kunis waraana qabsoo bilisummaa waggaa 30 qabsiise.
- Walabummaa Eertiraa (1991–1993): Caamsaa 1991tti, humnoonni qabsoo bilisummaa (EPLF fi TPLF) sirna Dargii kuffisan. Eertiraan bara 1991tti qabatamaan, bara 1993tti ammoo rifarandamii uummataatiin walabummaa seera qabeessa argatte; kanaanis Itoophiyaan balbala galaanaa dhabde, kunis beekamtii guutuu mootummaa Finfinneetiin ta’e.
2.2 Olola Siyaasaa
- Sabboontonni Itoophiyaa sirna durii hawwan galaana dhabuu akka madaa seenaatti yoo ilaalanillee, dhimmi kun waggoota dheeraaf callifamee ture. Abiy Ahimad aangootti erga dhufee booda uummata keessoo ittiin burjaajessuuf dhimma kana labsee biyyoota ollaa doorsisuu eegale.
Boqonnaa 3: Morkii Humnoota Gurguddoo kan Gaanfa Afrikaa
3.1 Hiriira Tumsa Lamaan
- Gamtaan UAE fi Itoophiyaa: Mootummaan Itoophiyaa maallaqaa fi meeshaa waraanaa Abuu Daabiin argatuun fedhii daldalaa fi waraanaa UAE kan Galaana Diimaa galmaan ga’uuf waliin hojjeta.
- Gamtaa Mormitootaa (Masrii, Sa’udii, Eertiraa, Soomaaliyaa): Dhiibbaa Itoophiyaa qolachuuf Masriin fi Sa’ud Arabiyaan Eertiraa fi Soomaaliyaa waliin ta’an. Kaayiroo keessatti waliigalteen Masrii, Eertiraa, fi Soomaaliyaa mallatteeffame ergaa ifaa Finfinneef erge: qarqara galaanaa Eertiraa tuquun weerara gamticha hunda irratti banameedha.
3.2 Gahee Eertiraa Isa Haaraa
- Eertiraan shororkeessitoota Soomaaliyaa deeggarti jedhamtee waggoota dheeraaf uggura UN jala turte; bara 2018tti garuu uggurri irraa ka’e.
- Ameerikaan imaammata ifaa dhabuun naannicha irraa yeroo fagaattu, Eertiraan humna murteessituu taatee baate. Amma ammoo waraana Itoophiyaa fi Eertiraa gidduutti ka’uuf deemu hambisuuf Waashingitan Asmaraa waliin qunnamtii uumuuf dhimmamaa jirti.
Boqonnaa 4: Kufaatii Sababa Dinagdee: Jibuutiin Maaliif Hin Geenye?
4.1 Sobummaa Sababa Dinagdee
- Olola Mootummaa: Uummanni miliyoona 130 balbala galaanaa dhabee dinagdeen jiraachuu hin danda’u jedhama.
- Dhugaa Jiru: Waggoota soddoman darban keessatti Itoophiyaan galaana osoo hin qabaatin buufata Jibuutiitti fayyadamtee Afrikaa keessatti dinagdee saffisaan guddatu keessaa tokko galmeessifte.
4.2 Teessuma Dinagdee: Qabeenya Kibbaa
- Oomishaaleen alatti ergaman—kanneen akka bunaa, qamadii, mi’eessituu, fi albuudaa—irra caalaan kan oomishaman kutaalee kibbaa fi dhiha biyyattii (Oromiyaa fi Kibba) keessatti malee kaaba keessatti miti.
- Jibuutii, Somaalilaand, ykn Keeniyaatti fayyadamuun baasii xiqqaa fi fageenya gabaabaadha malee, kaaba gammoojjii keessaan Eertiraa weeraruun baasii guddaa fi kasaaraa dinagdeeti.
Boqonnaa 5: Fedhii Emireetota Arabaa (UAE) kan Galaana Diimaa
5.1 Olaantummaa Galaanaa Barbaaduu
- UAE’n Galaana Faarsii keessa jraattus, dorgommii Sa’udii, Iraan, fi Masrii waliin qabdutti fayyadamuun Baab al-Mandaab fi Galaana Hindii to’achuu barbaaddi.
- Itoophiyaan buufata galaanaa akka qabaattu dhiibbaa gooti; sababiin isaas Itoophiyaan yoo qabatte humna waraanaa ishee Galaana Diimaarra qubachiisuu dandeessi.
5.2 Daldala Warqee fi Lola Baasii Gochuu
- Fedhiin UAE inni guddaan saamicha warqee Gaanfa Afrikaati.
- Warqiin Sudaan (lafa RSF to’atu) fi Itoophiyaa keessaa ba’u hundi kallattiin gara Dubaayitti ergama. Qarshiin daldala warqee kanaan argamu immoo meeshaa waraanaa fi diroonii bituudhaan lola naannichaa gabbisa.
Boqonnaa 6: Itoophiyaa Keessaa Eenyutu Galaana Deebisuu Barbaada?
6.1 Fedhii Hoggantoota Muraasaa
- Gaaffii Uummataa Miti: Qonnaan bulaan ykn hojjetaan hiyyeessi Itoophiyaa qaala’iinsaa fi waraanaan rakkatu dhimma Galaana Diimaatiif dhiphachaa hin jiru; kun kan hoggantoota magaalaa fi sabboontota impaayera hawwaniiti.
- Ilaalcha Impaayeraa: Abiy Ahimad kufaatii dinagdee fi nagaa dhoksuuf jecha akkuma mootota jaarraa 19ffaa lafa bal’ifannaa lallabaa jira.
6.2 Hayyoota Oromoo Gowwoomsuu
- Seenaa keessatti qabsoon sabboonummaa Oromoo sirna impaayeraa mormee ofiin of bulchuu ykn walabummaa mirkaneessuuf lolaa ture.
- Abiy Ahimad garuu hayyoota Oromoo gara Paartii Badhaadhinaatti makuudhaan olola Galaana Diimaa akka leellisan taasise; kunis faallaa seenaa isaaniiti.
Boqonnaa 7: Balaa Eertiraa Weeraruu
7.1 Biyya Addunyaarraa Fagaatte (Pariah State) Ta’uu
- Itoophiyaan humnaan Asabiin qabachuuf yoo deemte, seera idil-addunyaa fi daangaa Gamtaa Afrikaa cabsuudhaan addunyaarraa fagaatti; gargaarsi fi faayinaansiin alaa ni dhaabbata.
7.2 Waraana Waggoota 30tti Deebi’uu
- Uummanni Eertiraa Isayyaas Afawarqiin yoo jibbanillee, weerara biyya alaa qolachuuf tokkummaan dhaabbatu.
- Eertiraan akkuma bara 1962–1991tti gara qabsoo riphee-loltuutti deebiti; waraanni Itoophiyaas gammoojjii sana keessatti waraana hin dhumneen laamshaa’a.
Boqonnaa 8: Kufaatii Waliigaltee Piriitooriyaa fi Waraana Tigraay Isa Haaraa
8.1 Nagaa Fashalaa’e
- Dhukaasa Qofa Dhaabe: Waliigalteen Piriitooriyaa bara 2022 dhukaasa qofa dhaabe malee sababa waraanichaa homaa hin furre.
- Waadaa Diigame: Ofiin of bulchuun Tigraay hin kabajamne; lafti waraanaan qabame (Dhiha Tigraay/Walqaayit) hin deebine; buqqaatonni miiliyoonaan lakkaa’aman gara qe’ee isaaniitti hin deebine.
8.2 Qoodanii Bituu
- Mootummaan federaalaa Piriitooriyaa hojiirra oolchuu mannaa hoggansa Tigraay keessatti qoodama uume.
- Finfinneen maallaqaa fi meeshaan gargaaruun garee mormituu kan “Humnoota Nageenyaa Tigraay” jedhamu ijaartee, Tigraayiin akka ofumaan wal-nyaattu gooti.
8.3 Diinonni Durii Michuu Ta’uu
- Jijjiirama Dirree Waraanaa: Humnoonni duraan Abiy waliin Tigraay lolaa turan hundi fuula garagalchataniiru:
- Faannoo Amaaraa: Lola Tigraay keessatti deggarsa guddaa kan turte ta’us, amma guutummaa naannoo Amaaraa keessatti mootummaa federaalaa lolaa jirti.
- Eertiraa: Waliigaltee Piriitooriyaatiin qoodamuun mufattee, amma mormitoota Abiy (Faannoo fi mormitoota Tigraay) deeggaraa jirti.
- Tumsa Mormitootaa: Humnoonni dur diina walii turan—TDF, Faannoo, fi Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO)—kallattii adda addaatiin mootummaa federaalaa irratti dhiibbaa uumaa jiru.
Boqonnaa 9: Wanta Biyyoonni Lixaa Itoophiyaa Irraa Hin Hubanne
9.1 Jecha Mi’aawaa mormii Dhugaa Garaa-jabeessaa
- Bara 2018tti, dippilomaatonni Lixaa haasaa Abiy Ahimad kan “jaalalaa fi nagaa” (Ida’amuu) callisanii amanan malee, jechoonni inni fayyadamaa ture kan waraanaa ta’uu hin hubanne.
- Fakkeenyaaf haasaa muudamaa isaa irratti jecha Minilik kan “yoo jiraanne Itoophiyaanota, yoo duunu Itoophiyaa taana” jedhu fayyadamuun isaa sirnaan namoota ajjeesanii tokkummaa uumuuf qophaa’uu isaa agarsiisa ture.
9.2 Badhaasa Noobelii Nagaa Akka Meeshaa Waraanaatti
- Ji’oota muraasa keessatti Eertiraa waliin nagaa buuse jedhamee Badhaasni Noobelii Nagaa bara 2019 kennameef.
- Waliigaltee Waraanaa: Lixni waliigalticha osoo hin qoratin faarse. Qabatamaan garuu nagaan sun Isayyaas waliin ta’uun TPLF barbadeessuuf waliigaltee waraanaa qophaa’e ture; kunis lola bara 2020 fide. Badhaasni Noobelii sunis akka dawoo ta’ee addunyaan akka callisu godhe.
Boqonnaa 10: Kallattii Nagaa Waaraa kan Itoophiyaa
10.1 Seenaa Impaayerummaa Amanuu
- Itoophiyaan kan ijaaramte weerara mootummaa Abisiiniyaa kan jaarraa 19ffaan saboota kibbaa, dhihaa fi bahaa humnaan qabachuuni.
- Akkuma mootummoota Awurooppaa kanneen Waraana Addunyaa II booda biyyoota koloneeffatan gadhiisanii ba’an osoo hin taane, Itoophiyaan caasaa impaayeraa sana hin diigne. Furmaanni seenaa weeraraa fi miidhaa sabootarra gahe amanuu irraa eegala.
10.2 Federaalizimii Sab-daneessaa fi Murtee Dimokraatawaa
- Heerri bara 1995 kan federaalizimii sab-daneessaa eenyummaa sabootaa beekamtii kennuuf yaalii gaarii ture.
- Haa ta’u malee, sirni EPRDF filannoo bilisaa fi ofiin of bulchuu dhugaa dhowwachuun seera kana laamshesse. Dirqamaan saboota tokko gochuuf yaaluun waraana itti fufsiisa malee nagaa hin fidu.
10.3 Ulaagaalee Furmaata Fidan
- Hoggansa Waraanaan Jiraatu Kaasuu: Hoggansa aangoorra turuuf yeroo mara waraana keessoo fi alaa banu waliin nagaan dhufuu hin danda’u.
- Waltajjii Marii Hundaa-Hammatee: Nagaan qondaaltota muraasaan hin murtaa’u; humnoota hidhatan, saboota hunda, fi hawaasa siivilii wal-qixa waltajjiitti fiduu barbaachisa.
- Rifarandamii fi Murtee Uummataa: Saboonni duguuggaan sanyii irratti raawwatame—kan akka Tigraay, Oromiyaa, fi saboota kibbaa—gara fuulduraatti akkamitti akka jiraatan filannoo bilisaatiin (rifarandamiidhaan) ofumaan akka murteeffatan hayyamamuu qaba.
Boqonnaa 11: Yaada Xumuraa
“Itoophiyaan biyya seena-qabeettii, bareedduu, fi nama hawwattuudha; garuu biyya dhiigni fi waraanni yeroo hunda keessatti deddeebi’uudha.”— Dr. Itaanaa H. Dinkaa
Nagaan waaraan kan dhufu yaada tokkummaa qawweedhaan uumuuf yaalamu dhiisanii, marii fi heeraan wal-qixxummaa mirkaneessuu qofaani.
