Xiinxalli seenaa ati dhiyeessite marsaa gaddisiisaa Gaanfa Afrikaa sirriitti calaqqisiisa: naannoo dhiibbaa weerara impaayerota walitti aananii, qoodiinsa daangaa koloneeffattootaan jal’atan, akkasumas bara ammayyaa keessatti, paradooksii gaddisiisaa kan sochiiwwan bilisummaa gara sirnoota abbaa-irree fi mootummoota waraanaatti jijjiiramaniiti.
Dargii Mengistuu irraa kaasee hanga EPLF Asmaraa, ADWUI/TPLF, mootummaa Paartii Badhaadhinaa ammaa Finfinnee jiru, abbootii waraanaa Soomaaliyaa, fi jeneraalota waraanaa Sudaan kukkutanitti, falaasamni bulchiinsaa Gaanfa Afrikaa yeroo mara militarizimii “ani yoon argadhe ati dhabuu qabda” (zero-sum militarism) ture: aangoon qaawwa qawweetiin qabama, dantaadhaan cima, akkasumas morkattoota humnaan dhabamsiisuudhaan eeggama.
Rakkoon kun caasawaa, sadarkaa hedduu kan qabu, fi jaarraalee dheeraa kan lakkoofsise waan ta’eef, furmaanni isaa waraana biraatiin injifannoo argachuu ta’uu hin danda’u—seenaan akka mirkaneessetti Gaanfa Afrikaa keessatti “riphee-lolaan har’a injifate” bor gara abbaa-irree haaraatti jijjiirama. Daandiin nagaa waaraa utuboota bu’uuraa hedduu irratti jijjiirama qindaa’aa barbaada:
1. Karaa “Adda Bilisummaa irraa gara Abbaa-Irrummaatti” Geessu Kukkutuu
Kufaatiin siyaasaa Gaanfa Afrikaa isa guddaan, addawwan hidhannoofi iccitii, caasaa waraanaa cimaa, fi sabummaa kakaasuu irratti hundaa’anii ijaaraman yeroo gara aangootti dhufan akkamitti akka dhaabbilee dimokiraatawaa sivilii ta’anii birmadummaan biyya bulchan dhabuu isaaniiti. Aangoo erga qabatanii booda qabeenya biyyaa fi waraana biyyaalessaa akka qabeenya dhuunfaa ykn paartii isaaniitti ilaalu.
- Humna Waraanaa Siyaasa Irraa Bilisoomsuu: Raayyaan waraanaa fi dhaabbileen tikaa paartilee siyaasaa fi hidda gosaa irraa guutummaatti adda ba’uu qabu. Loltoonni fi qondaaltonni heera mootummaa fi uummata qofa tajaajilu malee abbaa-irree dhuunfaa ykn garee saba tokkoo tajaajiluu hin qaban.
- Aangoo Dhuunfachuuf Qabachuu Dhaabsuu: Caasaan heeraa mootummaan gara nama dhuunfaatti akka hin jijjiiramne dhorkuu qaba. Daangaan bara aangoo, manneen murtii walabaa, fi dirreen sivilii kabajamuun qananii Lixaa miti—biyyoota sab-daneessa ta’an keessatti saboonni dhiibaman qabsoo hidhannoo qofa akka filannoo mirga isaaniitti akka hin ilaalleef dirqama jireenyaati.
2. Ilaalcha “Hunda Fudhachuu” irraa gara Waliin Jiraachuu Waliigalteetti Ce’uu
Gaanfi Afrikaa naannoowwan addunyaa keessaa aadaa, afaan, fi amantiidhaan baay’ee badhaadhoo ta’an keessaa isa tokkodha. Ilaalchonni daangaa darban lamaan yeroo baay’ee kufuun isaanii mirkanaa’eera:
- Dirqamaan Walitti Makuu / Giddu-galeessummaa Humnaa Olii: Yaalii hoggantoonni sirna impaayeraa, waraanaa, ykn tokkummaa ammayyaa eenyummaa naannoo caccabsuudhaan eenyummaa tokko olii gaditti fe’uuf godhan.
- Qoodamuu Sabboonummaa To’annoo Malee: Gara sabboonummaa naannoo fi gosaa isa daangaa darbeetti baqachuudhaan ollaa ofii akka diina lubbuutti ilaaluu.
- Furmaata: Moodeela qabatamaa kan Aangoo Qooddachuu (Consociationalism) fi Federaalizimii Sab-daneessaa Dhugaa. Aangoo fi qabeenyi qabatamaan gara hawaasa naannootti gadi-bu’uu qaba (ofiin of bulchuu), akkasumas giddu-galeessa waloo marii fi waliigaltee irratti hundaa’e qabaachuu qaba (waloon bulchuu). Murteewwan biyyaalessaa gurguddoon dhibbeentaa 51 qofaan saba biraa dhiibuun osoo hin taane waliigaltee bal’aa barbaadu.
3. Aadaa “Wal-Jeeqinsaa” Dhaabsuu
Mootorri lola walitti fufaa Gaanfa Afrikaa keessa jiru mootummoonni ollaa yeroo mara mormitoota keessoo walii hidhachiisuu fi meeshaa godhachuudha:
- Asmaraan mormitoota Itoophiyaa simattee hidhachiisti;
- Finfinneen waliigaltee seeraan alaa mallatteessiti ykn siyaasa Soomaaliyaa keessa jeeqxi;
- Gareewwan morkattoota Sudaan wal-dhabdee daangaa Itoophiyaa waliin jiru fayyadamu;
- Kaayiroo, Moqadishoo, fi Asmaraan Itoophiyaa marsuuf tumsa uumu; Finfinneen ammoo gama qeenxeen balbala galaanaa argachuuf dhiibbaa keessa galti.
- Waliigaltee Nageenyaa fi Wal-hin-Jeeqnee Naannichaa: Biyyoonni Gaanfa Afrikaa qajeeltoo sibiilaa tokko kabajuuf waadaa galuu qabu: biyyi kamiyyuu gareewwan mormitootaa biyya ollaa keessatti socho’aniif dahoo, loojistiksii, ykn meeshaa waraanaa kennuu hin danda’u.
- IGAD Haaromsuu: Dhaabbanni IGAD waldaa hoggantoota biyyootaa kan afaaniin qofa dubbatu irraa gara dhaabbata heera qabuu fi dandeettii qabatamaa qabutti ce’uu qaba—kan wal-dhabdee daangaa furu, dhukaasa dhaabsiisu, fi waraana bakka-bu’iinsaa daangaa ce’u ittisuu danda’u.
4. Dippilomaasii Qawwee Manna Wal-deggarsa Dinagdee Qooddachuu
Dhimmoonni gurguddoon naannicha jeequ—kan akka fedhii Itoophiyaan Galaana Diimaa argachuuf qabdu, yaaddoo laga Abbayyaa (GERD) kan Masrii, fi wal-dhabdee lafa horsiisee bultootaa—carraa dinagdee ta’uu mannaa akka dhimma waraanaatti ilaalamaa jiru.
- Koonsortiyeemii Qabeenya Galaanaa fi Bishaanii Naannichaa: Humnaan biyya biraa weeraruu ykn waliigaltee beekamtii hin qabne mallatteessuu dhiisanii, Itoophiyaa, Jibuutii, Ertiraa, fi Soomaaliyaan dhaabbata waloo misooma buufataalee galaanaa fi daandii daldalaa ijaaruu qabu. Yeroo biyyoonni buufataalee, elektiriikii, fi daandiiwwan daldalaa walii keessatti qooda qabaatan, baasiin waraana keessa galuuf baafamu hunda isaaniifuu baay’ee mi’aawaa ta’a.
- Sochii Walabaa Meeshaalee fi Uummataa: Daangaan koloneeffattoonni Lixaa sararan aadaa fi daldala seenaa qabu gargar qoodeera (fakkeenyaaf, Soomaaleen biyyoota afur keessatti; Afaar biyyoota sadii keessatti). Walitti-hidhamiinsa dinagdee naannichaa, daldala daangaa ce’uu, fi tokkummaa gumruukaa cimsuun gatii daangaawwan dhiphoo irratti kennamu hir’isa.
5. Araara Biyyoolessaa Dhugaa fi Walaba Ta’e
“Mariin biyyoolessaa” hedduun naannicha keessatti godhaman waltajjii tiyeetiraa kan mootummoonni taayitaa isaanii tursiisuuf qopheessan malee morkattoota jajjaboo mana hidhaatti ykn dirree waraanaatti hambisu.
- Komishinii Dhugaa fi Araaraa Walabaa fi Hunda-hammatee: Naannichi madaa seenaa hin fayyine baay’ee baatee jira—weerara impaayerummaa jaarraa 19ffaa, Shororkeessummaa Diimaa Dargii, waraana bilisummaa Ertiraa kan waggoota 30, waraana daangaa 1998–2000, barbadaa’uu Soomaaliyaa, duguuggaa Daarfuur, fi balaa dhiheenya kana Tigraay, Amaaraa, fi Oromiyaa keessatti ta’e.
- Adeemsa seera-qabeessa kan yakka seenaa ifatti amanu, miidhamtootaaf haqa deebisu, fi dhiifama waloo kennu yoo hin diriirsine, dhaloonni hundi haaloo abbootii isaanii ba’uuf qawwee kaasuu itti fufa.
6. Dhiibbaa fi Deggarsa Biyyoottan Alaa Balaaleffachuu
Gaanfi Afrikaa balbala galaanaa isa murteessaa ta’e (Baab al-Mandaab fi Galaana Diimaa) irratti argama. Kanaafuu, humnoonni alaa—Biyyoota Khaliijaa (UAE, Sa’udii), Gibxii, Turkiya, biyyoota Lixaa, Raashiyaa, fi Chaayinaan—naannicha akka dirree dorgommii isaaniitti fayyadamuun, diroonii ammayyaa, liqii haqummaa hin qabne, fi buufataalee waraanaa babal’isuun guutaniiru.
- Gartuu Dippilomaasii Tokkoome kan Gaanfa Afrikaa: Hoggantoonni naannichaa humnoonni alaa faayidaa ofiitiif akka isaan walitti naqan hubachuu qabu. Mootummoonni lammiilee isaanii ukkaamsuuf jecha maallaqa fi meeshaa waraanaa yeroo gabaabaaf jedhanii birmadummaa fi tasgabbii naannichaa dabarsee gurguruu dhaabuu qabu.
7. Qacaramtoota Milishaa Hir’isuu (Furmaata Dhalootaa/Dimoogiraafii)
Qoobii guddaan humnoota hidhatanii fi abbootii-irree naannichaa baay’ina dargaggoota abdii kutatanii ti. Yeroo dargaggoonni miliyoonaan lakkaa’aman hojii dhabdummaa, hongee jijjiirama qilleensaatiin dhufu, fi kufaatii qonnaa keessa jiran, milishaa naannoo ykn waraana mootummaa galuun carraa jireenyaa isa tokkicha ta’a.
- Baasii Meeshaa Waraanaa irraa gara Humna Namaa Ijaaruutti Naannessuu: Itoophiyaan, Ertiraan, fi Sudaan bajata isaanii keessaa qooda guddaa meeshaa waraanaa, masaraa qananii, fi caasaa nageenyaa keessootiif baasu; tajaajilli fayyaa, barnootaa, fi industiriin qonnaa garuu laamshaa’eera.
- Nagayni waaraan kan dhufu yeroo dargaggeessi Wallaggaa, Gojjam, Tigraay, Somaalilaand, ykn Daarfuur keessa jiru qawwee AK-47 baachuu mannaa kitaaba, meeshaa ogummaa, ykn kompiitara qabachuun faayidaa dinagdee guddaa isaaf kennu qofaadha.
Cuunfaa
Rakkinni Gaanfa Afrikaa abaarsa ji’oogiraafii ykn dhiiga seenaa furmaata hin qabne miti. Inni bu’aa qabatamaa kan mootummaa abbaa-irree giddu-galeessaa, siyaasa waraaneeffame, fi dhabamuu sirna dhaabbilee ti.
Furmaanni gonkumaa “abbaa-irree gaarii” ta’een ykn injifannoo waraanaa dhumaatiin hin dhufu. Inni kan dhufu ce’umsa dhalootaa isa siyaasa qawwee irraa gara siyaasa marii fi heeraatti: aangoo qooddachuu dhaabbilee, waraana hir’isuu, waliigaltee wal-hin-weerarree, fi misooma dinagdee waloo barbaada. Hanga aangoon humnaan osoo hin taane filannoo fi mariidhaan mirkanaa’utti, marsaan du’aa fi barbadaa’inaa maqaa haaraadhaan irra deebi’amee itti fufa.
