Cuunfaa
Gaanfi Afrikaa waraana biyyoota gidduu kan Itoophiyaa fi Ertiraa gidduutti ka’uuf qarqara irra jira. Rakkina kanaan duuba kan jiran: diigamuu tumsa bara 2018–2022 kan Muummicha Ministeeraa Abiy Ahimad fi Pirezidaantii Isayyaas Afawarqii gidduu ture, fedhii Abiy birmadummaa balbala Galaana Diimaa (keessattuu buufata galaanaa Ertiraa kan Asab) argachuuf qabu, akkasumas hiriira tarsiimawaa haaraa Ertiraa fi diina ishee duraanii kan ta’e Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (TPLF) gidduutti uumameedha.
- Daangaa Caxuu fi Hiriira Haaraa: Waraanni Tigraay keessatti humnoota federaalaa Itoophiyaa (ENDF) fi garee TPLF kan Dabratsiyoon Gabramikaa’eliin durfamu gidduutti deebiee ka’eera. Diina waloo kan ta’e Abiy Ahimad dura dhaabbachuuf, Isayyaas fi Dabratsiyoon tumsa tarsiimawaa uuman. Loltoonni Ertiraa daangaa qaxxaamuranii Zalambassaa irraan gara Addigraatitti kan seenan yoo ta’u, kunis haleellaa diroonii Itoophiyaa fi kutaaminsa hariiroo dippilomaasii guutuu fideera.
- Galma Lafaafi Tarsiimawaa: Isayyaas Tigraayin guutummaatti biyyasaatti dabaluuf hin sochoone; kana mannaa, ENDF daangaa Ertiraatti akka hin dhiyaanneefi sochii Itoophiyaan gara qarqara galaanaatti gootu fashaleessuuf “naannoo ittisa tarsiimawaa” (buffer zone) uumaa jira. Faallaa kanaatiin, Abiy balbala galaanaa argachuu akka dhimma jiraachuu fi dhabamuu Itoophiyaatti ilaaluun Asabiin deebisanii qabachuun dirqama seenaati jedha; Ertiraan immoo kana akka labsi waraanaatti lakkoofti.
- Tilmaama Yeroo Dhiyoo: Walitti-bu’iinsi kallattii Finfinnee fi Asmaraa gidduutti uumamu waggoota digdama darban keessatti sadarkaa balaa isa olaanaarra jira. Biyyoonni lameeniyyuu waraana dheeraa geggeessuuf humna kan hin qabne ta’us, dogoggorri shallaggii daangaa Tigraay-Ertiraa ykn daandii Asab irratti uumamu waraana naannichaa bal’aa kan Masrii fi Soomaaliyaa of keessatti hammatu qabsiisuu danda’a.
Ibsa Bal’aa
1. Akkamitti Diinonni Durii Michuu Ta’an: Isayyaas fi Dabratsiyoon
Sababa loltoonni Ertiraa qindoomina gareewwan TPLF waliin daangaa ce’aniif hubachuuf, bu’aa waraana Tigraay bara 2020–2022 booda uumame ilaaluun barbaachisaadha:
- Waliigaltee Nagaa Piriitooriyaa Booda: Waraana Tigraay keessatti Ertiraan humnoota federaalaa Abiy cinaa hiriirtee TPLF irratti lolte. Haa ta’u malee, yeroo Abiy Sadaasa 2022tti Waliigaltee Piriitooriyaa mallatteessu, Ertiraan marii sana keessaa hafte. Isayyaas waliigalteen kun TPLF guutummaatti barbadeessuu dhiisuu fi humnoota Tigraay qawwee muraasa waliin dhiisuu isaatti daran aare.
- Qoodama Keessoo TPLF: Sana booda, TPLF bakka lamatti qoodame:
- Garee lallaafaa kan Geetaachoo Raddaa (Hoggana Bulchiinsa Yeroo duraanii) durfamu kan Finfinnee waliin hojjechuu filate.
- Garee jabaa kan Dabratsiyoon Gabramikaa’eliin durfamu kan caasaa paartichaa harkatti qabatee Geetaachoo ari’uun Abiy waadaa heeraa fi daangaa nyaate jedhee himate.
- Riyaalpoolitiikii (Realpolitik) Asmaraa fi Maqalee Gidduu: Mootummaa federaalaa Finfinnee isa cimee dhufe dura dhaabbachuuf, Isayyaas fi Dabratsiyoon seera “diinni diina kootii fira kooti” jedhu hordofan. Ertiraan garee Dabratsiyoon waliin hariiroo daangaa ce’e uumuu eegalte. Dabratsiyooniif Asmaraan deeggarsa loojistiksii, dahoo fi humna dhiibbaa yoo taatu; Isayyaasiif immoo Tigraay michuu taate lafa ittisaa Ertiraa fi waraana Itoophiyaa gidduu jirtu taatee tajaajilti.
2. Daangaa Seenuu Loltootaa: Lafa Ittisaa Malee Lafadhaaf Miti
Gabaasni waraanni meeshaalee waraanaa Ertiraa kaaba Tigraay seenee (Zalambassaa irraan gara Addigraat fi Edaagaa Haamusitti socho’e) akka agarsiisutti, Ertiraan Tigraayin gara biyya isheetti dabaluuf miti:
- Daangaa Eeguu: Galmi waraanaa Isayyaas inni yeroodhaa ENDF fi milishoonni deeggartoota isaa hanga daangaa Ertiraatti to’annoo akka hin arganne dhowwuudha.
- Marsiinsa Dhowwuu: Kaaba Tigraay keessatti iddoowwan tarsiimawaa to’achuun, Ertiraan humna ittisa ofii fageeffattee qopheessiti; akkasumas sochiin waraana Itoophiyaa kan gara Galaana Diimaatti deemuu danda’u bakka ka’umsaatti fashaleessiti.
- Gara Lola Qabatamaatti Guddate: Itoophiyaan diroonota waraanaa qabatanii sarara loojistiksii Ertiraa kaaba Tigraay jiran irratti bobbaafteetti; magaalonni gurguddoon lameen ergamtoota dippilomaasii walii biyyaa kan ari’an yoo ta’u, Mana Maree Nageenyaa UN durattis walii isaanii waraana banuun wal himataniiru.
3. Dhiibbaa Abiy Ahimad Asab fi Galaana Diimaa Argachuuf Godhu
Ka’umsi diigamsa kanaa inni guddaan ejjennoo Muummichi Ministeeraa Abiy Ahimad balbala galaanaa argachuuf qabatedha:
- Duula Balbala Galaanaa “Murteessaa Jireenyaa”: Dhuma bara 2023 irraa kaasee, Abiy Itoophiyaan uummata miliyoona 120 ol qabdu balbala galaanaa kallattii argachuuf mirga uumamaa fi seenaa qabdi jechuun lallabaa jira. Keessattuu buufata galaanaa Ertiraa isa kibbaa, Asab (kan hanga waraana daangaa 1998–2000tti buufata Itoophiyaa isa ijoo ture) xiyyeeffannoo keessa galcheera.
- Birmadummaa Ertiraa Irratti Balaa Ta’uu: Itoophiyaan daldala ishee keessaa 95% Jibuutii irratti hirkachuun gama dinagdeetiin itti fufuu hin danda’u yoo jetteyyuu, Asmaraan waa’ee Asab deebisanii qabachuu kaasuu akka balaa birmadummaa daangaa ishee idil-addunyaatti fudhatametti lakkoofti.
- Qoodama Naannichaa: Waliigalteen Hubannoo (MoU) Itoophiyaan Amajjii 2024 Somaalilaand waliin mallatteessite mufannaa caalaatti uumeera. Kunis Ertiraan, Soomaaliyaan fi Masriin Itoophiyaa daangessuuf tumsa gam-sadee akka ijaaran taasisee, Finfinnee naannoo isheetti akka kophofte godheera.
Gara Fuulduraatti Maaltu Ta’uu Danda’a?
Haala 1ffaa: Waraana Daangeffamaa kan Dadhabsiisuu fi Lola Bakka-bu’ootaa (Carraa Guddaa Qaba)
- Sarara Lolaa Murtaa’aa: Waraana bal’aa meeshaa gurguddaatiin banuun gam-lameeniifuu balaa qaba. Itoophiyaan duraanuu lola naannoo Amaaraa (Faannoo) fi Oromiyaa (WBO) wajjin jirtuun humna waraanaa ishee haalaan dhiphifteetti. Gammoojjii Afaar isa hamaa qaxxaamuranii gara Asabitti deemuunis gama loojistiksiitiin ulfaataadha.
- Ittisa Ertiraa: Dinagdeen Ertiraa laafaa waan ta’eef Itoophiyaa keessa fagaattee waraana dheeraa geggeessuu hin dandeessu. Kana mannaa, Ertiraan kaaba Tigraay keessatti iddoowwan qabattee, loltoota Dabratsiyoon deggeruun, fi mormitoota Itoophiyaa kaan (akka Faannoo) hidhachiisuun humna federaalaa daangaa isheerraa fageessitee qabuuf hojjetti.
- Waraana Diroonii: Itoophiyaan olaantummaa qilleensaa fi diroonota waraanaa Turkii fi Emireetota irraa argatteetti fayyadamuun sarara loojistiksii Ertiraa Tigraay keessa jiru haleeluu irratti hirkatti malee loltoota lafoo hedduminaan gara Ertiraatti hin naqxu.
Haala 2ffaa: Dogoggora Shallaggiitiin Waraana Bal’aa Naannichaa Ka’u (Balaa Olaanaa)
- Kaka’umsa: Haleellaan diroonii Itoophiyaa hoggantoota waraana Ertiraa olaanoo yoo ajjeese, ykn humni waraana Itoophiyaa daangaa Afaar qaxxaamuree gara Asabitti yoo tarkaanfate, waraanni guutuun ni ka’a.
- Tatamsa’ina Naannichaa:
- Masrii fi Soomaaliyaan Itoophiyaa laamsheessuuf jecha Asmaraaf deeggarsa waraanaa fi loojistiksii kennuu saffisiisu danda’u.
- Tasgabbiin keessoo Itoophiyaa saffisaan manca’a; yoo sochiiwwan mormitoota Tigraay fi Amaaraa deeggarsa Ertiraatiin qindoomina cimaa uuman, daandiin loojistiksii federaalaa gara Jibuutiitti geessu balaarra bu’uu danda’a.
- Dhiibbaa Daldala Galaanaa Addunyaa: Waraanni naannoo Asabitti banamu kallattiin gara kibba Galaana Diimaa fi Baab al-Mandaabitti dhangala’a; kunis Ameerikaa, Sa’ud Arabiyaa fi UAE nageenya daandii galaanaa eegsisuuf dhimma kana keessa akka galan dirqisiisa.
Haala 3ffaa: Dhiibbaa Alatiin Waraana Qabbaneessuu (Carraa Giddu-galeessaa)
- Gidduu-lixinsa Biyyoota Khaliijaa: Finfinneenis taatee Asmaraan deeggarsa dinagdee fi dippilomaasii biyyoota Khaliijaa (keessattuu Sa’ud Arabiyaa fi Emireetota Arabootaa) irratti baay’ee hirkatu.
- Dhukaasa Dhaabuu fi Qabbaneessuu: Gamtaan Afrikaa, Riyaad fi Abuu Daabii waliin ta’uun, sarara lolaa qabbaneessuu, Ertiraan daangaa isheetti akka deebitu gochuu, fi wabii nageenyaa Itoophiyaarraa kennamuun Gaanfi Afrikaa akka hin diigamne marii ariifachiisaa waamu danda’u. Haa ta’u malee, haalli Tigraay fi gaaffiin buufata galaanaa Itoophiyaa furmaata waaraa osoo hin argatin nagaan uumamu kamiyyuu laafaa ta’ee hafa.
