Skip to content
Itoophiyaan Ertiraa Weeraruuf Qophooftetti?
Itoophiyaan Ertiraa Weeraruuf Qophooftetti? | Kjetil Tronvoll
Madda Miidiyaa: Tghat ትግሃትQindeessaa / Gaafataa: TechKeessummaa Kabajaa: Piroofeesar Kjetil Tronvoll (Hayyuu Qorannoo Nageenyaa fi Qormaata Gaanfa Afrikaa)Guyyaa Maxxansaa: Onkololeessa 14, 2026
Guduunfaa Qabxiiwwan Ijoo
Diigamuu “Tumsa Baraaramuu” (Alliance for Survival): Kilaashinii mormitootaa kan TPLF, Faannoo Amaaraa, WBO (Waraana Bilisummaa Oromoo), fi addawwan xixiqqoo of keessatti qabate lola qindaa’aa osoo hin banin battalatti unkuramee diigameera. Faallaa yaadaa, dhiibbaa uummata Oromoo biraa mormii tumsa Faannoo irratti ka’e, fi qindoomina waraanaa dhabuun Raayyaan Ittisa Biyyaa (ENDF) tokko tokkoon akka isaan laamsheessu godheera.Olaantummaa Waraanaa fi Diroonii ENDF: Humnoonni diroonii ammayyaa fi meeshaaleen waraanaa mootummaa federaalaa humna mormitootaa daaraa godhan. Humni ittisa diroonii mormitoonni qabna jedhan lafarra hin turre.Dhugaa Qabatamaa Tigraay Keessaa: Raayyaan federaalaa magaalaawwan gurguddoo, kutaalee baadiyyaa, fi daandiiwwan daldalaa Tigraay mara (Maqalee dabalatee) to’ateera. Uummanni Tigraay waraana nuffee humna dhabee taa’us, nagaan waaraan kan dhufu yoo mootummaan federaalaa gargaarsa namoomaa dhiyeesse, tajaajiloota bu’uuraa deebise, fi dhimma lafa falmisiisaa (Dhiha Tigraay/Walqaayit fi Raayyaa) karaa nagaan fure qofaadha.Haalota Waraana Itoophiyaa fi Ertiraa Gidduu: Piroofeesar Tronvoll haalota gurguddoo afur tilmaama:
Waraana dheeraa fi dadhabsiisaa daangaa irratti geggeeffamu.
Isayyaas Afawarqii aangoo ofii oolchuuf Abiy Ahimad waliin mari’atee hoggantoota TPLF dabarsee kennuu fi buufata Asab irratti carraa daldalaa laachuu.
Jeneraalonni Ertiraa faayidaa qabeenyaa fi lubbuu isaanii baraaruuf jecha Isayyaas irratti fonqolcha waraanaa gaggeessuu.
Itoophiyaan sirna Asmaraa kuffisuu fi balbala Galaana Diimaa qabachuuf weerara guutuu banuu.
Garaagarummaa Humna Waraanaa: Waraqaa fi meeshaan yoo madaalamu, Itoophiyaan olaantummaa qilleensaa guutuu, fleetii diroonii bal’aa, fi loltoota hedduu kan qabdu yoo ta’u; Ertiraan meeshaalee moofaa waraana 1998–2000 irraa hafan qabdi. Haa ta’u malee, muuxannoon ajajjoota Ertiraa fi mormiin biyyoolessummaa isaanii weerara kamiyyuu akka salphaatti akka hin milkoofne godha.Dippilomaasii fi Geopolitiksii Idil-Addunyaa: Gamtaan Afrikaa (AU) fi IGAD dhimma kana keessaa baafamaniiru; Awurooppaan waraana Yuukireeniin qabamteetti; Ameerikaan basaasa qabdu gara imaammata qabatamaatti jijjiiruu hin dandeenye; biyyoonni alaa (Israa’el fi daldalli Galaana Diimaa dabalatee) hoggansa Ertiraa isa cufamaa kana caalaa mootummaa fooyya’aa Asmaraa jiru arguuf fedhii qabaachuu danda’u.
Boqonnaa 1: Diigamuu “Tumsa Baraaramuu” (Alliance for Survival)
1.1 Wal-faallessaa Bu’uuraa fi Diigamsa Saffisaa
Ilaalcha Siyaasaa Wal-morkatu: Tumsichi gareewwan kaayyoo siyaasaa faallaa ta’e qaban—keessattuu TPLF isa sabboonummaa sabaa irratti xiyyeeffatu, Faannoo isa tokkummaa Itoophiyaa/sabboonummaa Amaaraa lallabu, fi WBO walitti fide. Hayyoonni yeroo Finfinneetti dhiyaatan diigamu jedhanii eeganiis, osoo homaa hin hojjetin jalqabumarratti diigame.Hoggansi Tumsichaa Baduu: Dura-ta’aan tumsichaa (Zammaana Kaasee) fi itti-aanaan isaa (Dr. Dabratsiyoon Gabramikaa’el) ibsa kennuu fi qajeelfama waliinii dabarsuu dhaabanii ija uummataa duraa dhokatan.
1.2 Dhugaa Sarara Waraanaa
TPLF Tigraay Keessaa Baqachuu: Humnoonni TPLF magaalaawwan gurguddoo hunda gadhiisanii gara daangaa Ertiraatti baqatan; ENDF fi Humnoonni Nageenyaa Tigraay guutummaa magaalotaa to’atan.Gareewwan Xixiqqoon Callisuu: Addi Banii-Shaangul Gumuz jalqabumaa hin sochoone; Addi Tokkummaa Dimokiraatawaa Warraaqsa Afaar (ARDUF) weerara jalqabaa erga godhee booda rukuttaa ENDF tiin dhaabbate.Laamshaa’ina WBO fi Mormii Oromoo: WBO’n Oromiyaa fi Wallaggaa keessatti lola banuun dhiibbaa Tigraay irraa hir’isuu dhabuun isaa dinqisiisaa ture. Uummanni Oromoo fi hayyoonni Oromoo WBO’n Faannoo isa Wallagga keessatti dhiiga lammiilee Oromoo dhangalaase waliin tumsa uumuu isaanii balaleeffatan; kunis tumsicha uummata biratti fudhatama dhabsiise.Faannoon Kophaa Isaa Hafuu: Faannoon magaalaawwan Amaaraa keessatti qabatee ture dhabus, ammayyuu lola riphee-loltuun socho’aa jira. Mootummaan federaalaas xiyyeeffannoo isaa isa guddaa kaaba (Tigraay fi daangaa Afaar) irratti waan godhateef Faannoo qolachuu qofa irratti xiyyeeffate.
Boqonnaa 2: Dandeettii Waraanaa fi Teeknooloojii Diroonii
2.1 Humna ENDF Tuffachuu
Shallaggii Dogoggoraa: Hoggansi tumsichaa qophii waraanaa ENDF fi meeshaalee qilleensaa ammayyaa tuffatanii ilaalan.Dhiibbaa Diroonii: Akkuma waraana dhuma bara 2021/2022tti ta’e, diroononni ammayyaa sarara loojistiksii mormitootaa addaan kutan. Tumsichi meeshaa ittisa diroonii qabna jedhus lafarra hin turre.
2.2 Sochii Loltoota Ertiraa Isa Murtaa’aa
Daangaa Ce’uu fi Baqachuu: Loltoonni Ertiraa kuma muraasa qofatu kuffaatii Wuqroo booda gara kaaba Maqaleetti gad bu’ee ture.Rukuttaa Dirooniin Baqachuu: Loltoonni Ertiraa diroonii Itoophiyaatiin waan rukutamaniif battalatti gara daangaa isaaniitti duubatti deebi’an.
2.3 Iccitii Diroonii Mormitootaa
Haleellaa Mallattoo: Finfinnee fi Bishooftuu keessatti dhoohinsi dirooniidhaan ta’e jedhame sodaa uumee ture.Meeshaa Qullaa Qabame: Maqalee keessatti meeshaaleen diroonii osoo hin hidhamin qabaman TV mootummaatiin agarsiifamanis, mormitoonni leenjii fi humna qilleensaa gahaa hin qabaniif bu’aa waraanaa hin fidne.
Boqonnaa 3: Gara Fuulduraa Tigraay fi Bulchiinsa Waraana Boodaa
3.1 Nuffii Uummataa fi Dirqama Namoomaa
Waraana Nuffuu: Uummanni Tigraay waraana, beela, fi gidirsaa dheeraa booda humna dhabee wanta federaalli dhiyeesse callisee fudhachuuf dirqameera; TPLF abdii kuteera.Onnee Uummataa Mo’achuu: Piroofeesar Tronvoll waraana mo’achuu mannaa federaalli onnee uummataa mo’achuu akka qabu ibsa:
Gargaarsa namoomaa fi nyaataa daangaa malee dhiyeessuu.
Tajaajila baankii, telekoomii, fi bulchiinsaa deebisuu.
Bu’uuraalee misoomaa ijaaruu fi mindaa hojjettoota mootummaa kaffaluu.
Hidhannoo hiikkachiisuu (DDR) qajeelaatti gaggeessuu.
3.2 Lafa Falmisiisaa fi Buqqaatota Deebisuu
Dhiha Tigraay (Walqaayit) fi Raayyaa (Alaamaaxaa): Buqqaatonni kuma dhibbaan lakkaa’aman gara qe’ee isaaniitti akka hin deebine milishoonni Amaaraa fi bulchiinsi naannichaa danqaa ta’aniiru.Nagaan Furuu: Dhimma kana furuuf milishoota hidhannoo hiikkachiisuu fi bulchiinsa yeroo dhaabuun barbaachisaadha.
3.3 Tarsiimoo Bulchiinsaa fi Soda Fincila Riphee-Loltuu
Qajeelcha Komaand Poostii: Bulchiinsi komaand poostii ji’oota 6 hanga 10f tura jedhameera.Qormaata Filannoo: TPLF guutummaatti filannootti dhowwuun mormii uumuu danda’a; Tigraayitti paartiin haaraan bakka bu’iinsa qabu akka uumamu hayyamamuu qaba.Fincila Riphee-Loltuu: Loltoonni TPLF muraasni gaarren Tanbeen keessatti ykn daangaa Ertiraa irraa haleellaa riphee-loltuu geggeessuu danda’u.
Boqonnaa 4: Waraana Itoophiyaa fi Ertiraa: Haalota Tilmaamaman
4.1 Haalota Ijoo Afran
Waraana Dadhabsiisaa Daangaa: Biyyoonni lameen waraana wal-nyaachisaa dheeraa keessa galuu.Waliigaltee Isayyaas: Isayyaas aangoo ofii tursiisuuf hoggantoota TPLF harkatti qabee Abiyyiif dabarsee kennuu fi buufata Asab daldalaaf eeyyamuu.Fonqolcha Waraanaa Asmaraatti: Jeneraalonni Ertiraa waraana kanaan akka badan baruudhaan Isayyaas aangoo irraa fonqolchuu.Weerara Itoophiyaa: Abiy sirna Asmaraa buqqisuu fi Asabiin qabachuuf waraana guutuu banuu.
4.2 Gaaffii Asab fi Birmadummaa Ertiraa
Fedhii Abiy: Daldala qofa osoo hin taane, Itoophiyaan buufata waraanaa Galaana Diimaarraa qabaachuu barbaaddi.Birmadummaa Ertiraa: Seenaa keessatti TPLF qofatu birmadummaa Ertiraa heeraan kabajee ture; amma garuu siyaasni Itoophiyaa guutummaa Ertiraa gara biyyattiitti deebisuu barbaada.
Boqonnaa 5: Madaallii Humna Waraanaa: Itoophiyaa vs. Ertiraa
5.1 Lakkoofsa Waraanaa fi Meeshaa
Loltoota: Itoophiyaan waraana qophaa’aa 500,000 qabdi; Ertiraan waraana 350,000 jedhamu keessaa baay’een baqataniiru.Meeshaalee: Waggoota shanan darban keessatti Itoophiyaan taankota, qawwee gurguddaa, fi loojistiksii haaromfatteetti; Ertiraan meeshaa bara 1998–2000 qofa qabdi.
5.2 Olaantummaa Qilleensaa
Itoophiyaan Qilleensa To’achuu: Itoophiyaan xiyyaarota waraanaa dhaloota 4ffaa fi diroonota ammayyaa baay’ee qabdi.Ertiraan Humna Qilleensaa Dhabuu: Ertiraan xiyyaara waraanaa socho’u hin qabdu, diroonii fi meeshaa ittisa qilleensaa ammayyaa hin qabdu.
5.3 Cimina Ertiraa
Ajajoota Muuxannoo Qaban: Jeneraalonni Ertiraa waraana keessatti kan beekamaniifi naannoo isaanii kan beekaniidha.Ittisa Biyyoolessummaa: Uummanni Ertiraa Isayyaasiin jibbullee, weerara Itoophiyaa qolachuuf tokkummaan lolu.
Boqonnaa 6: Dhiibbaa Idil-Addunyaa fi Geopolitiksii Galaana Diimaa
6.1 Dhiphina Dhaabbilee Addunyaa
Dhaabbilee Laamshaa’an: Mana Maree Nageenyaa UN murtii hin dabarsine; AU fi IGAD dhimma kana keessatti humna hin qaban; Awurooppaan waraana Raashiyaa fi Yuukireeniin qabamteetti.
6.2 Kufaatii Dippilomaasii Ameerikaa
Basaasa Qabaatanii Fashaluu: Waashingitan odeeffannoo qabatamaa osoo qabduu gara imaammata nagaa fiduutti jijjiiruu dadhabde; uggura Ertiraarraa kaasuun haala caalaatti hammeesse.
6.3 Tarsiimoo Galaana Diimaa
Nageenya Daldalaa: Haleellaan Huutii Galaana Diimaarraa dhiibbaa guddaa uumuu isaatiin addunyaan tasgabbii naannichaa barbaada.Mootummaa Haaraa Eeguu: Biyyoonni Lixaa fi Israa’el mootummaan michuu ta’e tokko Asmaraatti yoo dhufe ni simatu; Itoophiyaan humnaan yoo mootummaa kuffifte qeeqi idil-addunyaa cimaan hin jiraatu.
Boqonnaa 7: Callisa Mootummaan Federaalaa Tigraay Keessatti Filate
7.1 Odeeffannoo Dhabuu
Uummata Qullaa Dhiisuu: Magaalaan Maqalee erga qabamtee booda mootummaan federaalaa karoorasaa uummataaf ifa hin goone; kunis uummata yaaddoo keessa galcheera.Shira moo Jahilummaa: Callisni kun mootummaa keessatti qoodamni jiraachuu irraa, uummata Tigraay laamsheessuu barbaaduu irraa, ykn qophii waraana Ertiraatiin qabamuu irraa kan madde ta’uu danda’a.
