Odeeffannoo Qophii fi Galmee
- Mata-Duree Qophii: Gareewwan Fottoqqii Afrikaa Biyyoota Diigaa Jiran (The Separatist Groups Tearing Africa Apart)
- Madda / Miidiyaa: MSN Video / Tajaajila Oduu Idil-Addunyaa
- Bara / Haala Dhimmaa: Bara 2026 (Qaaccessa gadi fageenyaa dhibdee sochiilee fottoqqii fi waraana hidhannoo daangaa biyyoota Afrikaa barbadeessaa jiran ilaalchisee kan qophaa’e)
- Dhimma Ijoo: Sochiilee fottoqqii fi finciltoota hidhatanii daangaa biyyoota Afrikaa diiguuf lolaa jiran; sababoota hundeeffama Kora Barliin (1884–1885); saamicha qabeenya uumamaa; hacuuccaa mootummoota giddu-galeessaa; fi balaa bittinnaa’ina ardiichaa.
Cuunfaa Waliigalaa fi Ibsa Dhimma Qophii
Dookumantariin fi qaaccessi bal’aan kun tokkoo fi isa hundarra hamaa ta’e kan nageenya Afrikaa ammayyaa mudachaa jiru qora: sochiilee fottoqqii fi finciltoota hidhatanii birmadummaa fi tokkummaa daangaa biyyoota Afrikaa keessatti laboobaa jiran. Naannoolee ardiichaa baay’ee keessatti, murni hidhattootaa, miliishiyaaleen sabaa, fi bulchiinsonni beekamtii hin arganne daangaa biyyaalessaa kanneen waggoota dhibba dura koloneeffattoota Awurooppaatiin sararaman humnaan jijjiiruuf waraana geggeessaa jiru.
Xiinxalli kun sochiileen fottoqqii kunniin wanta tasa dhalatan osoo hin taane, bu’aa rakkoolee caasaawaa gadi fageenya qaban ta’uu mirkaneessa:
- Dhaala Koloneeffannaa: Korri Barliin (1884–1885) saboota aadaa, afaanii fi seenaan adda ta’an humnaan biyya tokko keessatti ukkaamsee; faallaa kanaatiin saboota tokko ta’an immoo daangaalee adda addaatiin gargar kute. Labsii Kora Kaayiroo bara 1964 Gamtaa Tokkummaa Afrikaa (OAU/AU) daangaa koloneeffattootaa akkuma jirutti eeguuf murteesseen kan ka’e, saboonni muraasa ta’an sirnoota abbaa-irrummaa fi saamicha giddu-galeessaa jala galanii hacuucamaa jiraachuuf dirqaman.
- Dirreewwan Waraanaa Gurguddoo: Qophiin kun iddoowwan dhibdeen fottoqqii itti hammaate bal’inaan xiinxala:
- Kameruun (Dhibdee Angilofoonii / Ambazaaniyaa): Naannooleen Afaan Ingiliffaa dubbatan mootummaa giddu-galeessaa isa Afaan Faransaayiin dhuunfatame irratti waraana jibriitii hamaa gaggeessaa jiru.
- Kibba-Baha Naayijeeriyaa (Biyoofiraa / IPOB): Dhiibbaa fi loogii seenaa waraana biyya keessaa booda uummata Igboo irra gahaa tureen kan ka’e, sochiin fottoqqii Biyoofiraa lammata meeshaa qabatee ka’eera.
- Maalii fi Saahel (Azaawaad): Uummanni Tuwaareeg Kaaba Maalii keessatti biyya mataa isaanii “Azaawaad” jedhamtu ijaarrachuuf waraana waraana biyyattii fi loltoota Vaagner/Afrikaa Koorps kan Rusiyaa waliin taasisaniin dhiigni dhangala’aa jira.
- Gaanfa Afrikaa (Somaalilaand): Biyyattii of-labsitee waggoota 35f nagaan jiraachaa jirtu, dhiheenya kana Itoophiyaa waliin waliigaltee buufata doonii mallatteessuun ishee Moqadishoo, Gibxii, fi naannicha guutuu waldhabdee keessa galcheera.
- Saharaa Dhihaa (Polisaariyoo Front): Dhibdee daangaa Morookoo waliin waggoota dhibbaa oliif rarra’ee jiru.
- Naannoolee Biroo: Qabeenya boba’aatiin kan badhaate Kaabiindaa (Angoolaa) fi naannoo Kazaamaans (Senegaal).
- Maddoota fi Kallattii Furmaataa: Sochiileen fottoqqii kunniin aangoo giddu-galeessaa humnaan dhuunfachuun, saamicha qabeenya uumamaa, afaanii fi aadaa sabootaa hacuucuun, fi yeroo uummanni nagaan mirga isaa gaafatu waraanaan duguuguu irraa kan madduudha.
Xumura irrattis, biyyoonni Afrikaa tarkaanfii waraanaatiin qofa tokkummaa eeguu akka hin dandeenye akeekkachiisa. Aangoo gara naannooleetti gadi buusuu (decentralization), qabeenya wal-qixxummaan qooddachuu, fi marii heeraa hunda-hammataa adeemsisuun ala, waldhabdeen kun dinagdee ardiichaa barbadeessuu fi Afrikaa gara bittinnaa’ina “Balkanayizeeshiniitti” geessuun isaa akka hin oolle addeessa.
Qabxiilee Haasawichaa Boqonnaa fi Mata-Duree Xiqqaan
Boqonnaa 1: Seenaa Duubaa: Kora Barliin 1884 fi “Kiyyoo Daangaa”
1.1 Qoodiinsa Afrikaa fi Daangaalee Nam-Tolchee
- Sadaasa 1884 hanga Guraandhala 1885tti, mootummoonni Awurooppaa Kora Barliin irratti osoo bakka bu’aa Afrikaa tokkoyyuu hin waamin ardiicha akkuma fedhanitti qooddatan.
- Daangaan sararame teessuma uummataa, aadaa, afaan, fi seenaa duraanii osoo hin ilaalin sarara qajeelaadhaan waraqaa irratti harkifame.
- Saboonni dur diina walii turan biyya tokko keessatti walitti hidhamuuf dirqaman; saboonni tokko ta’an immoo biyyoota adda addaa keessatti addaan faffaca’an.
1.2 Labsii Kora Kaayiroo bara 1964 (Uti Possidetis Juris)
- Yeroo bilisummaa argatanitti, hoggantoonni Afrikaa kiyyoo guddaa keessa galan: daangaa sabaan lammata sararuu moo kan koloneeffattootaa akkuma jirutti eeguu?
- Bara 1964tti Gamtaan Tokkummaa Afrikaa (OAU) Magaalaa Kaayiroo keessatti qajeeltoo uti possidetis juris jedhu raggaasise—daangaan koloneeffattootaa gonkumaa akka hin jijjiiramne murteesse.
- Kun waraana biyyoota gidduu yeroof ittisuus, saboota muraasaa fi cunqurfamoo ta’an sirna giddu-galeessaa isa saamichaaf ijaarame jala akka hafaniif sababa ta’e.
Boqonnaa 2: Dirreewwan Waraana Fottoqqii Gurguddoo Afrikaa
2.1 Kameruun: Dhibdee Angilofoonii (Ambazaaniyaa)
- Seenaa Duubaa: Waraana Addunyaa 1ffaa booda, Kameruun gartokkoon Ingilizii fi gartokkoon Faransaayiin bultu turte. Bara 1961 naannoon Ingiliffa dubbatu sirna federaalaatiin gara Kameruun isa Faransaayitti makame; garuu mootummaan giddu-galeessaa federaalicha diigee gara biyya tokkummaatti geesse.
- Dhalachuu Dhibdee Ammayyaa: Bara 2016 keessa ogeeyyiin seeraa fi barsiisonni Angilofoonii aadaa, afaan, fi sirna seeraa isaanii eegsisuuf hiriira nagaa bahan; mootummaan Pirezidaant Pool Biyaa (Paul Biya) rasaasaan deebii kenneef.
- Waraana Hidhannoo: Hacuuccaan kun sochicha gara fincila hidhannootti jijjiiree, Onkololeessa 2017tti Rippaabiliika Ambazaaniyaa ofiin labsan.
- Haala Yeroo Ammaa: Gareewwan hidhattootaa (kan akka ADF) waraana jibriitii gaggeessuun guyyoota muraasa gabaa fi mana barnootaa cufsiisu (ghost towns). Kanaanis namoonni nagaa 6,000 ol ajjeefamanii, kuma 700 ol qe’ee isaaniitii buqqafamaniiru.
2.2 Naayijeeriyaa: Deebitee Ka’uu Fincila Biyoofiraa (IPOB)
- Madaa Seenaa: Waraanni Biyya Keessaa Naayijeeriyaa (1967–1970)—kan koonyaa Bahaa Chukwuemeka Ojukwutiin hogganamtu “Rippaabiliika Biyoofiraa” ofiin labsuun ka’e—beelaa fi cufiinsa mootummaan uummata Igboo miliyoona tokko ol fixe.
- Sochii Ammayyaa: Loogii fi dhiibbaa dinagdee kibba-baha Naayijeeriyaa irra gahu mormuun, Naamdii Kaanuu (Nnamdi Kanu) bara 2012 dhaabbata Uummata Birmaduu Biyoofiraa (IPOB) hundeesse.
- Gara Waraanaatti Ce’uu: Erga mootummaan duula waraanaa irratti baneen booda, IPOB bara 2020tti garee hidhattootaa Eastern Security Network (ESN) hundeessite.
- Balaa Nageenyaa: Torbanitti guyyaa tokko uummanni mana akka hin baane dhowwuu, buufataalee poolisii gubuun, fi mootummaa waliin dhukaasa banuun dinagdee naannichaa miidheera.
2.3 Maalii fi Saahel: Qabsoo Tuwaareeg kan Azaawaad
- Komi Uummata Gammoojjii: Uummanni Tuwaareeg fi Arabaa Kaaba Maalii jiraatan, erga Maaliin bara 1960 bilisummaa argattee kaasee mootummaa giddu-galeessaa Baamaakoo jiruun akka dagatamanii fi cunqurfamanitti amanu.
- Fincila Irra-Deddeebii: Bara 1963, 1990, 2006, fi 2012 fincilli cimaan ka’ee ture. Bara 2012 sochii MNLA’tiin raayyaa Maalii ari’uun biyya Azaawaad jedhamtu labsatanii turan.
- Shororkeessitootaan Butamuu: Fincilli kun battalatti gareewwan Al-Qaa’idaa fi Jihaadistootaan saamamee gara waraana amantaatti jijjiirame.
- Waraana Yeroo Ammaa: Mootummaan waraanaa Maalii loltoota Faransaay fi UN (MINUSMA) biyyaa ari’ee loltoota Rusiyaa (Vaagner/Africa Corps) galfatee finciltoota Tuwaareeg waliin daangaa Aljeeriyaatti wal-waraanaa jira (fkn lola Tiinzaawaateen).
2.4 Gaanfa Afrikaa: Somaalilaand fi Waldhabdee Naannichaa
- Birmadummaa Ofiin Labsite: Somaalilaand Biriiteen jalaa Waxabajjii 1960 bilisa baatee, guyyaa shaniin booda fedhiin Somaaliyaa isa Xaaliyaaniin bultu waliin tokkoomte. Erga Siyaad Barree duguuggaa sanyii irratti raawwatee mootummaan Moqadishoo kufee booda, Caamsaa 1991 tokkummaa diigdee daangaa ishee duraaniitti deebite.
- Biyya Beekamtii Dhabde: Waggoota 35 guutuu sirna dimokraasii, filannoo nagaa, maallaqa fi waraana mataa ishee qabaattus, beekamtii seeraa idil-addunyaa hin arganne.
- Waldhabdee Haarawa (2024–2026): Amajjii 2024tti Somaalilaand Itoophiyaa waliin Waliigaltee Hubannoo (MoU) mallatteessuun buufata doonii fi kiilomeetira 20 qarqara galaanaa Liizitti kennitee beekamtii argachuuf sochoote. Kunis Moqadishoo dallansiisee Gibxii fi Somaaliyaan tokkoomuun loltoota Gibxii erganii nagaa naannichaa booressan.
2.5 Saharaa Dhihaa: Waraana Gammoojjii kan Polisaariyoo
- Seenaa Duubaa: Ispeen bara 1975 yeroo baatu, Morookoon naannicha qabatte; kunis finciltoota saba Sahaaraawii kan Polisaariyoo Firoont (Polisario Front) Aljeeriyaan deeggaramu waliin waraana bane.
- Daangaa Qoodame: Morookoon gamoo dachaadhaan (berm) dhibbeentaa 80 to’atti; Polisaariiyoon immoo Rippaabiliika Dimokraatawaa Araba Sahaaraawii (SADR) labsitee dhibbeentaa 20 to’atti.
- Dhaabbata Nagaa Diigamuu: Dhukaasa dhaabuun bara 1991 Dhaabbata Mootummoota Gamtoomaniin bu’uureffame dhuma bara 2020tti diigamee lammata dhukaasni eegalameera.
2.6 Naannoolee Biroo: Kaabiindaa fi Kazaamaans
- Kaabiindaa (Angoolaa): Naannoo boba’aan badhaate kan lafaan Angoolaarraa kukkutamteedha. Dhaabbanni FLEC bara 1975 irraa kaasee boba’aan %60 ol biyyattii lafa isaaniirraa osoo ba’uu uummanni hiyyummaan miidhamaa jiraachuu mormuun lolaa jira.
- Kazaamaans (Senegaal): Naannoo Gaanbiyaan kukkutamte; dhaabbanni MFDC bara 1982 kaasee aadaa fi afaaniin Daakaar irraa adda ba’uu isaanii eeree waraana laafaa geggeessaa jira.
Boqonnaa 3: Sababoota Fottoqqii Afrikaa Kakaasan
3.1 Aangoo Giddu-Galeessatti Ukkaamsuu fi Loogii Eenyummaa
- Biyyoonni Afrikaa erga bilisoomanii booda sirna tokkummaa cufamaa hordofaniiru.
- Aangoon mootummaa saboota muraasaan waan dhuunfatamuuf, saboonni kaan akka lammii lammaffaatti akka of ilaalan godha.
3.2 Abaarsa Qabeenya Uumamaa (Resource Curse)
- Hawwiin fottoqqii iddoowwan qabeenyi uumamaa jiranitti daran cimaadha—boba’aa Kaabiindaa fi Naayijar Deeltaa, yookaan warqii fi liitiyeemii Kaaba Maalii.
- Mootummaan qabeenya saamee magaalaa guddootti yommuu guuru, naannoon qabeenyi sun bahe garuu bu’uura misoomaa fi eegumsa naannoo dhabee duwwaa hafa.
3.3 Hacuuccaa Waraanaa fi Fincila Hammaassuu
- Mootummoonni yeroo uummanni nagaan mirga afaanii, barnootaa, yookaan bulchiinsaa gaafatu battalatti maqaa “shororkeessummaa” fi “gantummaa” itti maxxansu.
- Waraana bobbaasuun, bilbila fi intarneetii cufuun, fi dargaggoota nagaa hidhuun namoonni gara bosonaatti galanii qawwee akka kaasan godha.
3.4 Dhiibbaa Biyyoota Alaa fi Loltoota Mindeeffamoo
- Dorgommiin humnoota addunyaa fi naannoo waldhabdee fottoqqii akka meeshaa bakka-bu’aatti (proxy wars) fayyadama.
- Loltoonni mindeeffamoon (kan akka Vaagner/Africa Corps kan Rusiyaa) nagaa buusuu mannaa humnaan lafa qabachuuf waan deemanitti dhiigni dhangala’u akka hammaatu godha.
Boqonnaa 4: Bu’aa Kufaatii fi Kallattii Furmaataa
4.1 Miidhaa Hawaasummaa fi Dinagdee
- Baajanni barnootaa fi fayyaatiif ooluu qabu guutummaatti meeshaa waraanaa bituutti dhangala’a.
- Daa’imman waggoota dheeraaf mana barumsaa dhabu, fi lammiileen miliyoonaan buqqa’anii kaampii baqattootaa keessatti gidiramu.
4.2 Humna Qofaan Furmaanni Dhufuu Dhabuu
- Seenaan akka agarsiisutti waraanaan qofa fedhii fottoqqii dhabamsiisuun gonkumaa hin danda’amu.
- Magaalaan yeroof waraanaan yoo qabameluu, finciltoonni gara baadiyyaatti galanii waraana jibriitii itti fufu; furmaanni siyaasaa osoo hin dhufin nagaan hin bu’u.
4.3 Kallattii Furmaata Waaraa
- Aangoo Gadi Buusuu (Decentralization): Sirna federaalizmii yookaan ofiin of bulchuu dhugaa diriirsuun naannooleen aadaa, afaan, fi bulchiinsa mataa isaanii akka to’atan gochuu.
- Qoodiinsa Qabeenyaa Haqa-Qabeessa: Galii boba’aa fi albuudaa irraa argamu keessaa dhibbeentaa ifa ta’e uummata naannoo sanaatiif oolchuu.
- Marii Hunda-Hammataa Uumuu: Hidhamtoota siyaasaa nagaan qabsaa’an gadi lakkisuun, marii ifaa fi dimokraatawaa ta’een mirga uummataa kabajuu qofaatu Afrikaa bittinnaa’ina jalaa baraara jechuun xumurama.
