Odeeffannoo Qophii fi Galmee
- Mata-Duree Qophii: Maaliif Waraanni Amala Bu’uuraa Itoophiyaa Ta’ee Hafe? – Maartiin Pilaawt (Why war has become a defining feature of Ethiopia – Martin Plaut)
- Madda / Miidiyaa: Tghat (ትግሃት)
- Keessummaa / Qorataa: Maartiin Pilaawt (Qorataa Ol-aanaa, Barreessaa kitaaba Understanding Ethiopia’s Tigray War, Gulaalaa Duraanii Damee Afrikaa BBC)
- Guyyaa Maxxansaa: Fulbaana 25, 2026 (Sep 25, 2026)
- Dhimma Ijoo: Waraanni Kaaba Itoophiyaa haaromamee ka’uu, fashalaa’ina Waliigaltee Piriitooriyaa, gamtaa waraanaa mormitoota saba-danneessaa hundeeffame, callisa hawaasa idil-addunyaa, fi seenaa impaayeeraa kan waraana walirraa hin cinne uume.
Cuunfaa Waliigalaa fi Ibsa Dhimma Qophii
Qophii fi marii miidiyaa Tghat irratti dhiyaate kanaan, gaazexeessaa gameessi fi qorataan dhimmoota Gaanfa Afrikaa Maartiin Pilaawt waraana hamaa fi haarawa xumura Fulbaana 2026 keessa Kaaba Itoophiyaatti lammata laboobee dhalate gadi fageenyaan qaaccessa. Waraanni kun kan dhalate erga haleellaan diroonii mootummaa federaalaa magaalaa Maqalee fi naannawa ishee irratti walitti fufiinsaan raawwatamee booda yoo ta’u, humni waraana Tigraay tarkaanfii “ittisa ofii” jedhan fudhachuun buufataalee xiyyaaraa naannichaa sadii—buufata xiyyaaraa Maqalee dabalatee—to’annaa jala galchuun waraana lammata eegalchiisan. Tarkaanfiin kunis loltoonni komaandoo federaalaa xiyyaaraan dhufanii akkuma bara 2020 hoggantoota Tigraay akka hin ajjeesneef kan dursamee godhamedha.
Pilaawt gama biraatiin gamtaa waraanaa fi siyaasaa guddaa uumame ifa godha: Addi Bilisummaa Uummata Tigraay (ABUT/TPLF), hidhattoonni Faannoo Amaaraa, Waraanni Bilisummaa Oromoo (WBO/OLA), hidhattoonni Benishaangul-Gumuz, fi dhaabbileen biroo ajaja waraanaa giddu-galeessaa tokko jalatti walitti hidhamuun mootummaa federaalaa irratti waraana qindaa’aa bananiiru.
Sababoota gurguddoo waraanni kun lammata akka dhalatu taasisan:
- Fashalaa’ina Qabatamaa kan Waliigaltee Piriitooriyaa: Mootummaan Finfinnee ABUT akka paartii siyaasaatti lammata galmeessuu diduu isaa (kunis qabeenya fi kaappitaala dhaabbatichi waggoota hedduuf kuufate dhabamsiisuuf yaalame), uummanni kuma dhibbaan lakkaa’amu kan Lixa Tigraay irraa buqqa’e gara qe’ee isaatti deebi’uu dhabuu, fi cufiinsa maallaqaa, loojistiksii, fi tajaajila bilbilaa Tigraay irratti itti fufuu.
- Callisa fi Rincicummaa Hawaasa Idil-Addunyaa: Gamtaan Afrikaa (AU) teessoon isaa Finfinnee waan ta’eef mootummaa isa keessummeessu dura dhaabbachuu dadhabuu isaatiin laamshaa’eera. Biyyoonni Dhihaa fi Ameerikaan immoo waraana Baha Giddu-Galeessaa (haleellaa Ameerikaa fi Israa’eel Iraan irratti taasisan, Huusiin Galaana Diimaa cufuu), waraana Yukireen, fi balaa qilleensaa (El Niño) dhufoo jiruun qabamanii dhimma Itoophiyaatiif xiyyeeffannoo dhaban.
- Ilaalcha “Itoophiyaan Michuu Bakka Hin Buufamnedha”: Humnoonni gurguddoon addunyaa (Ameerikaa, Rusiyaa, Chaayinaa, fi biyyoonni Galoo Faarsii) tasgabbii naannichaaf jecha qaama Finfinnee to’ate qofa akka humna bu’uuraatti ilaalu. Abiy Ahimadiin yoo dhekkaman gara Chaayinaa, Rusiyaa, ykn UAEtti guutummaatti kufa jedhanii waan sodaataniif, yakkoota uummata irratti raawwataman hunda callisanii bira darbu; ibsi ambaasaaddara Ameerikaa dhiheenya bahes kallattiin mootummaa deggeruun uummata Tigraay komachuun isaa kanuma calaqqisiisa.
- Dhiibbaa Seenaa Impaayeera Minilik II: Pilaawt rakkoo ammaa kana babal’ina Minilik II bara 1880moota keessa saboota 80 ol humnaan waraanee biyya tokkotti qabsiise waliin wal-qabsiisa. Abiy Ahimad sirna federaalizmii sabaa diigee akka mootota duriitti aangoo hundaa Finfinneetti fi harka isaatti qofa walitti qabuu waan barbaaduuf, saboonni biyyattii cunqursaa kana mormuuf waraana keessa galuun dirqama ta’e.
- Dhiibbaa Biyyoota Alaa fi Qoodama Keessoo: Dirooniiwwan Turkii kanneen waraana 2020–2022 keessatti waraana Tigraay cabsan, maallaqa UAE, siyaasa micciiramaa Pirezidaantii Eertiraa Isaayyaas Afawarqii, fi hawwii Abiy Galaana Diimaa argachuuf qabu hundi nagaa naannichaa booressaniiru. Dabalataanis, keessoo Tigraay keessatti hoggansi waraanaa Jeneraal Taaddasaa Waradaa dabalatee TPLF’n hidhamuun isaanii fi tamsaasi odeeffannoo cufamuun uummanni nagaa gidiraa keessatti kufuun ibsameera.
Qabxiilee Haasawichaa Boqonnaa fi Mata-Duree Xiqqaan
Boqonnaa 1: Waraana Haarawa Laboobe fi Gamtaa Saba-Danneessaa
1.1 Waraanni Lammata Ka’uu fi Buufataalee Xiyyaaraa Qabachuu
- Waraanni Kaaba Itoophiyaa, keessattuu daangaa Affaar fi gama kibbaatiin daran cimee eegaleera.
- Erga mootummaan federaalaa haleellaa diroonii Maqalee irratti geggeessee booda, loltoonni Tigraay buufataalee xiyyaaraa naannichaa sadii—buufata Maqalee dabalatee—to’ataniiru.
- Kaayyoo Tarsiimawaa: Pilaawt akka ibsetti, kun tarkaanfii dursaa ture; waraana bara 2020 keessa akkuma loltoonni komaandoo federaalaa xiyyaaraan dhufanii hoggansa Tigraay fixuuf yaalan sun akka hin irra-deebiamneef dursanii ittisan.
1.2 Hundeeffama Gamtaa Ajaja Waraanaa Giddu-Galeessaa
- Gamtaan waraanaa mormitootaa haaraan ijaarameera: ABUT/TPLF, Faannoo Amaaraa, WBO/OLA Oromoo, hidhattoota Benishaangul-Gumuz fi kanneen biroo walitti dhufaniiru.
- Humnoonni kunneen ajaja waraanaa tokko uumuun mootummaa Abiy Ahimad irratti gama hundaan duuluuf qindoomina eegalaniiru.
Boqonnaa 2: Kufaatii Waliigaltee Piriitooriyaa fi Dhiphina Tigraay
2.1 Sirnaan Waliigalticha Barbadeessuu
- Hayyoonni akka Piroofeesar Chatiil Tiroonvool (Kjetil Tronvoll) waraanni kun deebi’ee ka’uun isaa akka hin oolle ji’oota 18 dura dubbachaa turan.
- Bulchiinsi Muummicha Ministeeraa Abiy Ahimad Tigraay ukkaamsuuf tooftaalee dhimma itti bahe:
- TPLF Galmee Seeraa Dhorkuu: ABUT akka paartii siyaasaatti akka hin galmoofne dhowwuu; kunis qabeenyaa fi maallaqa inni waggoota dheeraaf qabate seeraan saamuuf kan yaadamedha.
- Dhimma Lixa Tigraay: Uummanni kuma dhibbaan lakkaa’amu lafa isaanii irraa buqqa’ee kaampii keessatti gidiramaa jiraachuufi gara qe’eetti akka hin deebine dhowwamuu.
- Uggura Dinagdee fi Tajaajilaa: Gargaarsa midhaanii daangessuu, baankii fi balallii xiyyaaraa kukkutuu; Tigraay deebitee akka hin dandamanne hiyyummaa keessatti tursiisuuf yaalame.
Boqonnaa 3: Callisa Idil-Addunyaa fi Ilaalcha “Michuu Bu’uuraa”
3.1 Dadhabina Gamtaa Afrikaa (AU)
- Gamtaan Afrikaa waldhabdee Gaanfa Afrikaa furuu irratti dandeettii akka hin qabne mirkanaa’eera.
- Teessoon gamtichaa Finfinnee waan ta’eef, mootummaa keessummeessaa jiru balaaleffachuu ykn dura dhaabbachuu hin danda’u.
3.2 Hawaasni Idil-Addunyaa Dhimma Biroon Qabamuu
- Xiyyeeffannaan addunyaa dhimmoota birootiin dhuunfatameera:
- Waraana Galaana Diimaa fi Galoo Faarsii (haleellaa US fi Israa’eel Iraan irratti, Huusiiwwan Yaman doonii daldalaa ugguruu).
- Waraana Rusiyaa fi Yukireen.
- Jijjiirama qilleensaa fi rooba El Niño isa biyyoota hedduu beelessuuf deemu.
- Kanaan kan ka’e, mootummoonni Dhihaa dhimma Itoophiyaaf dantaa fi yeroo dhabaniiru.
3.3 Siyaasa Qabatamaa (Realpolitik) kan Mootummaa Giddu-Galeessaa
- Biyyoonni gurguddoon (Ameerikaa, Awurooppaan, Rusiyaa, Chaayinaan) Itoophiyaa akka humna bu’uuraatti ilaalu malee saboota keessa jiraniif dantaa hin qaban.
- Seenaa Waraana Qabbanaawaa (Cold War) keessatti Gamtaan Sooviyeet mootummaa Dargii gargaaruuf daqiiqaa 20tti xiyyaara meeshaan guute ergaa turuu fi loltoota Kuubaa fiduun Somaaliyaa rukuchuu yaadachiisan.
- Ammas taanaan, mootummoonni Dhihaa Abiy yoo balaaleffanne gara Chaayinaa, Rusiyaa, ykn UAEtti bada jedhanii waan sodaataniif, yakkoota inni raawwatu callisanii darbu.
- Ibsi Embaasii Ameerikaa isa uummata Tigraay qofa komatee mootummaa Abiy bilisa baase kan dhufe ilaalcha kanaanidha.
Boqonnaa 4: Gaaddidduu Seenaa Impaayeeraa: Madda Waraana Biyyooleessaa
4.1 Minilik II fi Ijaarsa Biyya Ammayyaa
- Pilaawt rakkoo Itoophiyaa bara 1880moota Kora Barliin fi qoodiinsa Afrikaatti deebisee ilaala.
- Minilik II bara koloneeffannaa sanatti akka “koloneeffataa Afrikaatti” socho’uun, saboota Kibbaa, Dhihaa fi Bahaa meeshaa waraana Awurooppaatiin cabsanii impaayeera ijaaran.
- Kanaanis saboonni 80 hanga 90 ta’an humnaan walitti ukkaamfaman; mormiin har’a mul’atus bu’aa seenaa sanaati.
4.2 Federaalizmii Sabaa fi Hawwii Mootummaa Duriitti Deebi’uu
- Bara Mallas Zeenaawwii: Sirni federaalizmii sabaa saboota hunda madaalchisuuf yaalii gaarii ture (ABUT’n duubaan too’achaa turus).
- Ilaalcha Abiy Ahimad: Abiy Ahimad akka nama sirna mootota durii sanatti deebi’uu barbaadutti ilaallama.
- Aangoo hundumaa Finfinneetti fi harka isaatti qofatti walitti qabuuf yaaluun isaa uummattoota biyyattii waan aariiseef, waraanni amma jiru kun akka hin oolle godhe.
Boqonnaa 5: Dhiibbaa Biyyoota Alaa fi Galaana Diimaa
5.1 Meeshaalee Waraanaa fi Dirooniiwwan Alaa
- Diroonii Turkii: Waraana 2020–2022 keessatti dirooniiwwan Baayraaktaar (Bayraktar) Turkii ABUT Finfinnee seenuuf jirtu cabsanii duubatti deebisan.
- Dorgommii Galoo Faarsii: Emireetonni Arabaa Gamtoomanii (UAE) Lixa Itoophiyaa keessaan maallaqa fi meeshaa waraana Suudaaniif (RSF) dabarsiti; gama biraatiin Gibxi, Eertiraan, fi Sa’uudiin gama kaaniin dhiibbaa uumu.
5.2 Gahee Isaayyaas Afawarqii fi Eertiraa
- Isaayyaas Afawarqii waggoota 50f biyyoota ollaasaa hunda (Jibuutii, Suudaan, Somaaliyaa, Itoophiyaa) keessa seenee nagaa booressuun aangoorra ture.
- Bara 2018 Daangaan Banamuu: Yommuu daangaan nagaan banametti uummanni nagaan daldalachuu fi wal-arguun isaa Isaayyaasiif soda uume; sababiin isaas to’annoo uummata Eertiraa fi dinagdee waan jalaa dhabeef daangaa cufate.
- Beela 1984/85: Beela sana keessatti Eertiraan karaa nyaataa waan cufteef uummanni Tigraay kumaatamaan Suudaanitti baqachuuf dhumaniiru.
- Dhimma Galaana Diimaa: Abiy Ahimad “Galaana Diimaa (buufata Asab ykn Mitsiwaa) humnaanis ta’e nagaan nan qabadha” jechuun isaa Asmaraa fi Finfinnee gidduutti diinummaa haarawa uumeera.
Boqonnaa 6: Qoodama Keessoo Tigraay fi Cufiinsa Odeeffannoo
6.1 Hoggantoota Waraanaa Hidhuu
- Pilaawt tokkummaan uummata Tigraay keessa ture diigamaa dhufuu ibsa; waraanni kun osoo hin eegalin guyyaa tokko dura Jeneraal Taaddasaa Waradaa (hogganaa waraanaa isa guddicha bara 2020–2022) fi qondaaltonni arfan biroo ABUT’n hidhamuu isaanii mirkaneesse.
- Sababiin isaas Jeneraal Taaddasaan waraana haarawa kana eegaluu waan mormeef; aadaan ABUT nama yaada addaa qabu hunda akka diinaatti ilaaluu ammas itti fufeera.
6.2 Cufiinsa Miidiyaa fi Odeeffannoo
- Sararri qunnamtii fi bilbilaa Tigraay ammas guutummaatti addaan citeera.
- Mootummaan federaalaas ta’ee, TPLF yookaan Eertiraan gaazexeessitoota walabaa gara dirree waraanaatti hin heyyaman.
- Addunyaan waan lafarra jiru baruuf odeeffannoo dhoksaatti ba’u qofa irratti rarra’uuf dirqameera; kunis balaa lubbuu uummata nagaa dhokataatti dhumanii daran dabala jechuun Pilaawt marii isaa goolabeera.
