Kunoo guduunfaa barreeffama matadureen “Ancient Pride, Modern Paralysis: Deciphering Ethiopia’s long struggle for democracy” jedhuu fi marsariitii Addis Standard irratti bahe Afaan Oromootti hiikame:
Boonsaa Durii, Rakkoo Ammaa: Qabsoo Dheeraa Itoophiyaa kan Dimokiraasii Hiikuu
Biyyee Addis Abeba — Franklin Boukaka—sirbaa Kongoo kan yaada siyaasaa isaa ifatti ibsachuun bara 1972 ajjeefame—abdii kutachuu Afrikaa bilisummaa boodaa sirba isaa “Africa” jedhu keessatti ibseera. Sirbichi, “Ahe Africa he! Eh e Africa — O Dipanda? O Liberté?” (“Yaa Afrikaa! Yaa Afrikaa — Bilisummaan eessa jira? Walabummaan eessa jira?”) jechuun eegala. Kunis qارهara biyyattii keessatti bulchitoota koloniif bakka buusuun, bilisummaan siyaasaa bilisummaa dhugaa fiduu dadhabuu isaa kan agarsiisudha. Itoophiyaan gonkuyyuu koloniin hin qabamne—kunis madaa boonsaa qalbii keenyaatti qabnuudha—ta’us sirbichi nu biras ni ga’a. Gaaffileen kun Itoophiyaa keessattis akka biyyoota biroo hedduutti dhiheenyaan ni dhaga’amu.
1. Filannoo Waxabajjii 1, 2026
Waxabajjii 1, 2026, Itoophiyaan filannoo biyyaalessaa gaggeessiteetti. Lammileen miliyoona 50.5 ol ta’an sagaleessuuf galmaa’anii turan. Haa ta’u malee, naannolee filannoo 46—hunduu Tigraay keessaa 38 fi Amaaraa keessaa 8—sagaleessuu hin dandeenye; akkasumas buufanni sagalee kennuu 143 ta’an naannoo Amaaraa fi Oromiyaa keessatti guyyaa filannichaa banamuu dhiisaniiru. Paartiileen mormituu naannoo duulaa keessatti walitti qabami namootaa daangeffamuu fi Paartiin Badhaadhaa bakka hunda dhuunfachuu isaa ibsaniiru.
2. Ulfaatina Seenaa Durii: Seenaa akka Ogeessaatti Ilaaluu
Seenaa durii keenya akka nama hiyyeessaa abbaa qabeenyaa guddaa qabuutti haasaana: badhaasa yeroo ammaa qabeenyatti jijjiiramuu hin dandeenye tokko akka ta’etti. Bulchiinsi Itoophiyaa waggoota kumaatama lakkaa’uuf tureera. Haa ta’u malee, seenaa qabaachuu fi ogummaa qabaachuu gidduutti bartee seenaa keenya gara aangoo siyaasaatti jijjiirru horanneerra.
- Sirnoota Afur, Sirna Tokko: Mootummaan biyyattii bulche hundi seenaan aangoo isaa mirkaneessuuf yaaleera—Sirni Moototaa Solomoon, ejjennoo siyaasaa Dargii, dimokiraasii diinagdee EPRDF, fi falsafaa medemer Paartii Badhaadhaa. Hundi isaanii aangoo isaanii uffata gurguddaan uwwisan; garuu tokkoon tokkoon isaanii garee xixiqqoo qofa tajaajilaa turan. Paalechi ni jijjiirame; garuu bu’uurri aangoo isaa hin jijjiiramne.
3. Gadi Lafa Komii: Eenyu akka Taane Hubachuu
Habtamu Wondimu, ogeessi saayikoolojii hawaasummaa Yunivarsiitii Addis Abaabaa, maaliif Itoophiyaanotni akkas akka ta’an qorateera. Duudhaaleen hawaasummaa inni adda baase aadaa dhiirotaa, walsimuudhaan jiraachuu, aboo kabajuu fi eeguudha. Kun arrabsoo miti; garuu gidduu garii dhugaa nuti amannuu fi amala keenya gidduu jiru ifatti agarsiisa.
- Aadaa fi Caasaa Ajajamuu: Aadaan aboo kabajuu, wal simuu fi ajajamuu mana keessaa jalqabee uummati mootummaaf gaaffii tokko malee akka ajajamu taasiseera.
- Dimokiraasii Indigenous Irra Deemuu: Itoophiyaan sirna dimokiraasummaa fi wal qixxummaa kan qaban akka Sirna Gadaa fi Siinqee qabaatuyyuu, mootummoonnii fi qaamni aangoo irra jiru aadaawwan kana ukkaamsudhaan sirna abbaa irree diriirsuu filataniiru.
- Marii Manna Humna Fayyadamuun: Walitti bu’iinsi siyaasaa (naannoo Tigraay, Amaaraa fi Oromiyaa keessatti mul’atan) mariidhaan furamuu mannaa humnaan ukkaamfamuun barameera.
4. Kaayyoo Lammummaa fi Sagalee Hawaasaa
Macaaleen hawaasummaa, miidiyaaleen bilisaa fi iddoon marii siyaasaa cufamuun isaanii, filannoon akka sirna simboo qofaatti akka ilaalamu taasiseera.
- Cufamuu Sagalee Hawaasaa: Bara 2024 qofa keessatti dhaabbileen hawaasummaa 1,504 ta’an cufamaniiru. Gaazexeessitootni baay’een biyya gadhiisuuf dirqamaniiru.
- Gufuu Miidiyaa: Miidiyaaleen bilisaa ta’an baay’een harka caalu miidhaa jala jiru; kanaan walqabatees ogeeyyiin hedduun sadarkaa mirgaafi odeeffannoo irratti cunqursaa argaa jiru.
“Hawaasni keenya amma filachuu dhiisee, adeemsa filannoo fakkeessu qofa irratti hirmaachaa jira.”
