Afaan Oromoo
Fulbaana 20, 2026tti, gareewwan mormitootaa hidhatanii fi siyaasaa naannoolee torba gamtaa Tumsa Humnoota Saboota Itoophiyaa Baraarsaaf (akkasumas akka Tumsa Baraarsaa ykn siyaasa naannichaa keessatti Tsimdoo jedhamuun beekamu) hundeessuu isaanii labsan. Labsiin kun—kan Dura-taa’aa Sochii Biyyooleessaa Faannoo Amaaraa (AFNM) Zamana Kaaseetiin Tiigraay TV irratti ifatti dubbifame—mootummaa Paartii Badhaadhinaa (PP) kan Muummicha Ministeeraa Abiy Ahimad kuffisuu fi mootummaa ceesisaa hunda-galeessa ta’e ijaaruuf qindoomina siyaasaa fi waraanaa gochuuf fedhii qaban beeksiseera.
Mootummaan kun siyaasa Itoophiyaa keessatti jijjiirama guddaa kan agarsiisu ta’us, gareewwan seenaa keessatti wal mormaa turan walitti kan fide yoo ta’u, gama mootummaa federaalaa, qeeqxota, xiinxaltoota bilisaa, fi miseensota dhaabbilee sanaatiin ilaalcha wal faallessu keessummeessaa jira.
1. Qabiyyee Tumsichaa
Gamtichi gareewwan naannoolee Itoophiyaa ja’a keessatti socho’an walitti qaba:
- Sochii Biyyooleessaa Faannoo Amaaraa (AFNM): Jaarmayaa milishaa hidhatee kan fincila naannoo Amaaraa keessatti bara 2023 yaalii mootummaan federaalaa humnoota addaa naannichaa disarmee fi walitti makuuf godhe hordofee uumamedha.
- Waraana Bilisummaa Oromoo (ABO-WBO): Sochii finciltoota hidhatanii kan naannoo Oromiyaa keessatti socho’u yoo ta’u, bara 2018 erga Adda Bilisummaa Oromoo (ABO) irraa gargar bahee as waraana mootummaa federaalaa wajjin gaggeessaa jira.
- Adda Bilisummaa Ummata Tigraay (TPLF): Paartii bulchiinsaa isa hangafa Itoophiyaa kan ture (bara 1991 hanga 2018tti gamtaa EPRDF jalatti), waraana Kaabaa bara 2020–2022 mootummaa federaalaa wajjin erga loluun booda Waliigaltee Dhaabbata Waraanaa Piriitooriyaa kan Gamtaa Afrikaatiin gorfame mallatteessedha.
- Adda Bilisummaa Biyyooleessaa Ogaadeen (ONLF): Seenaa keessatti sochii hidhanoo mirga ofiin murteeffannaa Naannoo Somaaleetiif falmaa tureedha; bara 2018tti waliigaltee nagaa mallatteessuun akka paartii siyaasaatti galmaa’us, dhiphachaa dhufeenya dimokraasii fi bulchiinsa irratti qeeqa guddaa dhiyeessaa jira.
- Adda Warraaqsa Tokkummaa Biyyooleessaa Affaar (Uguugumoo / ARDUF): Garee hidhannoo kan dhimmoota sabummaa Affaar falmuun beekamudha.
- Sochii Bilisummaa Ummata Benishaangul (BPLM): Sochii sabummaa irratti hundaa’e kan komii seenaa naannoo Benishaangul-Gumuz bakka bu’udha.
- Sochii Dimokiraatawaa Ummata Guumuz (GPDM): Faction hidhatee fi siyaasaa kan Zoonii Metekel fi naannoolee Benishaangul-Gumuz keessatti hundee qabudha.
2. Ilaalcha Mootummaa fi Qeeqxotaa
Gama mootummaa federaalaa, deggartoota isaa, fi sabboontota Itoophiyaa hedduutiin, tumsi kun sodaa fi shakkii guddaadhaan ilaalama:
- Birmadummaa Biyyaa fi Heera Irratti Balaa Ta’uu: Abbootiin taayitaa federaalaa gareewwan kanneen akka finciltoota seeraan alaa kan sirna heeraa fi filannoo qawweedhaan garagalchuu barbaadanitti, akkasumas tokkummaa fi daangaa Itoophiyaa irratti balaa ta’anitti ilaalu.
- Seenaa Jeequmsaa fi Miidhaa Sivilii: Qeeqxoonni akka ibsanitti, gareewwan kunniin keessaa tokko tokko sochii waraanaa waggoota dhibba dura jalqabe (keessattuu bara 1970ootaa fi 1980ootaa irraa kaasee) gaggeessuun dhiiga dhangalaasaa, bu’uuraalee misoomaa barbadeessaa, fi lammiilee buqqaasaa turaniiru. Gareewwan akka WBO, milishoota Guumuz, fi Faannoo ajjeechaa sanyii irratti xiyyeeffate fi haleellaa sivilii irratti raawwatan jedhamanii dhaabbilee mirga namoomaatiin himatamaniiru.
- Tooftaa Dantaa fi Fakkessummaa: Qeeqxoonni mormii dhiyeessaniin tumsi kun akka fedhii dimokraasummaa osoo hin taane, walitti-dhufeenya yeroof dantaadhaaf uumameedha jedhu. Gareewwan kunneen hamma dhiyootti diinota cimaa turan: Faannoon lola Tigraay bara 2020–2022 keessatti Raayyaa Ittisa Biyyaa wajjin ta’ee TPLF irratti duuleera; WBO fi milishoonni Faannoo immoo daangaa akka Wallaggaa fi Shawaa Kaabaa irratti lola dhiigaa walirratti gaggeessaa turaniiru.
3. Ragaalee fi Sagantaa Gareewwan Tumsichaa
Ibsa gamtaa isaanii fi miidiyaalee irratti gareewwan kunneen sababoota armaan gadiitiin tumsa kana qajeelchu:
- Abbaa Irrummaa fi Fincila Balaaleffachuu: Tumsichi Paartii Badhaadhinaa aangootti nama tokkoo qofa dhuunfatee sirna abbaa irree ijaare, naannoolee hedduu irratti haleellaa diroonii fi duula waraanaa gaggeesse, akkasumas buqqaatii bal’aa fi kufaatii diinagdeetiif sababa ta’e jedhee himata.
- Waliin “Baraaramuu”: Gareewwan kunneen tumsa kana balaa jireenyaa uummata isaaniirra ga’aa jiru irraa of baraaruuf dirqama fudhatame jedhanii ibsu.
- Kallattii Yeroo Ceesisaa: Tumsichi aangoo qawweedhaan fudhachuu garee tokkoo akka hin taane dubbata; kana malees “Heera Ceesisaa” qopheessuu, marii biyyooleessaa hunda-galeessa taasisuu, fi mootummaa ceesisaa mirga ofiin murteeffannaa fi mirga namoomaa kabaju ijaaruuf akka ta’e ibsu.
4. Qormaatilee Tarsiimoo fi Xiinxalaa Tumsicha Mudatan
Xiinxaltoonni tasgabbii fi nageenyaa qormaatilee bu’uuraa kanneen gamtichi akka hin laaffanne shakkii uuman eeraniiru:
- Dhiha Tigraay (Walqaayit/Xagadee/Satiit-Humaraa) fi Raayyaa: Falmiin daangaa inni guddicha Itoophiyaa ammayyaa keessatti mul’atu uummata Tigraay fi Amaaraa gidduutti lafa qonnaa gabbatoo kanneen irratti. Lola Tigraay keessatti humnoonni Amaaraa Dhiha Tigraay to’annaa jala galchan, kan Tigraay immoo akka lafa seeraan ala saammameetti ilaalu. Falmii lafaa Faannoo fi TPLF gidduu jiru araarsuun danqaa ulfaataadha.
- Waldhabdee Oromoo fi Amaaraa: Wallaggaa fi naannoolee dhihoo keessatti walitti bu’iinsi sivilii Amaaraa/milishaa fi kutaalee WBO gidduutti uumame dhiiga dhangalaasuu fi jibba gadi fagoo uumeera. Waliigalteen hoggantoota ol’aanoo gidduutti godhamu jibba uummata gidduu jiru salphaatti hin furu.
- Waldhabdee Zoonii Metekel: Benishaangul-Gumuz keessatti loli gidduu milishoota Guumuz, qubattoota Amaaraa, fi humnoota naannichaa bara 2020 hanga 2022tti miidhaa namoomaa cimaa dhaqqabsiiseera.
- Konfederaalizimii fi Tokkummaa Itoophiyaa: Miseensonni gamtichaa dhimma ijaarsa biyyaa irratti ilaalcha wal dhabu. Gareewwan akka TPLF, WBO, fi ONLF federaalizimii sabootaa fi hiree ofiin murteeffachuu irratti hundaa’u. Faallaa kanaatiin, murni Faannoo keessaa baay’een isaanii ilaalcha tokkummaa Itoophiyaa giddu-galeeffate ykn sabboonummaa Amaaraa kanneen duraan federaalizimii sabootaa morman qabu.
- Tumsichi waraana qindaa’aa tokko miti. Gareen akka Faannoo addaan faca’aa kan jiruufi hoggansa giddu-galeessaa tokko kan hin qabneedha. Akkasumas fageenya lafaa bal’aa irratti (Tigraay kaabaa irraa hanga Oromiyaa fi Somaalee bahaatti) sochii waraanaa qindeessuun danqaa loojistiksii fi tooftaa ulfaataa ta’e qaba.
- Raayyaan Ittisa Biyyaa Itoophiyaa meeshaa waraanaa ammayyaa, madafii gurguddaa, fi caalmaa diroonoota hidhatan qaba. Magaalota gurguddoo ykn Finfinnee to’achuun humnoota faffacaa’an kanaaf gargaarsa mootummoota alaa malee baay’ee ulfaataadha.
- TPLF’n gamtaa mormitootaa hidhatanii wajjin ifatti seenuun isaa—qondaaltonni isaanii Waliigalteen Piriitooriyaa bara 2022 hojiirra akka hin jirre beeksisuun—ceesisa nagaa kaaba Itoophiyaa balaa keessa galchuun lola haarawaa bakkoota hedduutti kakaasuu danda’a.
Goolaba
Hundeeffamni Tumsa Baraarsaa sadarkaa qoqqoodama siyaasaa fi hanqina adeemsa nagaa bara 2018 as jiru agarsiisa. Miseensota isaatiif, gamtichi dhiibbaa mootummaa federaalaa mormuu fi mootummaa ceesisaa dirqisiisuuf falli jiru isa qofa ta’uu ibsu. Mootummaa federaalaa fi deggartoota isaatiif garuu, kun gamtaa humnoota finciltootaa fi jeequmsa seenaa keessatti uumaniidha; kaayyoon isaanii wal faallessus biyyattii gara diigamasa waraanaatti naquu danda’a. Gamtichi humna cimaa waraanaa fi siyaasaa ta’ee itti fufa moo wal-dhabbii ilaalcha keessoo isaatiin kufee bada kan jedhu gaaffii murteessaa nagaa fuulduraa Itoophiyaati.
