Mormiiwwan uumaa (creationist) fi Dizaayinii Sammuu (intelligent design) Kanneen Tiyoorii Tirannoo (theory of evolution) Morman Torba Bal’inaan Xiinxala.

/ Uncategorized / By

Hiika Afaan Oromoo (Detailed Afaan Oromoo Translation)

Odeeffannoo Qophii fi Galmee

  • Mata-Duree Qophii: Niil deGiraas Taayisan Falmiilee Kiriyeeshiniizimii (Yaada Uumamaa) Sammuun Hin Simanne Torba (7) Ibsa (Neil deGrasse Tyson Explains 7 Creationist Arguments That Make No Logical Sense)
  • Madda / Marsariitii: Tom AstroLab
  • Guyyaa Maxxansaa: Fulbaana 17, 2026 (Sep 17, 2026)
  • Mata-Duree Ijoo: Baayoloojii Tirannaa (Evolution), Kiriyeeshiniizimii fi Saayinsii, Saxaxa Ogeessaa (Intelligent Design), Seera Teermoodaayinaamiksii, Qorannoo Foosilii, Herrega Jieneetiksii fi Seenaa Uumamaa.

Cuunfaa Waliigalaa fi Ibsa Dhimma Qophii

Qophii dookumantarii bal’aa kana keessatti, hayyuun astiroofiiziksii Niil deGiraas Taayisan falmiilee gurguddoo torba (7) warri yaada uumama amantaa (Creationism) fi “Saxaxa Ogeessaa” (Intelligent Design) jedhan saayinsii tirannaa mormuuf dhiyeessan gadi fageenyaan qora. Qophiin kun falmii kana salphisanii bira darbuu osoo hin taane, yaada isaanii isa cimaa fudhachuun ragaalee fi qajeeltoo saayinsii ammayyaatiin akkamitti akka kufe tokko tokkoon saaxila.

Dursa irratti gaaffiin bu’uuraa tokko ka’a: “Namni tokko lafti kun waggaa 6,000 qofa qabdi jedhee yoo amane maaltu dhibaa? Maaliif nutti dhimma?” Deebiin isaa: dhimmi kun falmii felsefumaa qofa miti; haala ittiin dhalli namaa lubbuun jiraachuu danda’u wajjin kallattiin wal-qabata. Sammuun yaada uumamaa amanu kun, sammuu saayinsii qorichaa (medicine), qorannoo baakteeriyaa qoricha baru (antibiotic resistance), jijjiirama vaayirasootaa (kan akka talaallii ifluweenzaa fi koroonaa waggaa waggaan jijjiiramuu), fi qorannoo kaansarii hubachuu hin dandeenyedha. Doktooronni, ogeeyyiin dhibee, fi hayyoonni jeneetiksii addunyaa maraa tirannaatti kan amanamaniif yaada siyaasaaf osoo hin taane, hojii qabatamaa keessatti waan hojjetuufi bu’aa dhugaa waan kennuufi.

Qophiin kun falmiilee torban armaan gadii bifa saayinsaawaan diiga:

  1. “Tirannaan Tiwoorii Qofa malee Seera miti”: Garaagarummaa jecha “tiwoorii” isa haasaa guyyaa guyyaa (tilmaama salphaa) fi “tiwoorii saayinsii” (sadarkaa ibsa dhugaa isa hundarra ol-aanaa, kan akka tiwoorii jarmii fi tiwoorii atoomikaa) jiru addeessuu.
  2. Walxaxiinsa Ijaa fi “Irreducible Complexity”: Michael Behe “Iji walakkaan faayidaa hin qabu” jedhee kan falmu soba ta’uu; uumamni seelii ifa aduu qulqulleessu tokko irraa kaasee hanga ija ammayyaatti sadarkaa sadarkaan akkamitti akka fooyya’e agarsiisuu.
  3. Seera Lammaffaa Teermoodaayinaamiksii (Entirooppii): Warri uumamaa “seerri kun walxaxiinsi akka hin uumamne dhorka” kan jedhan dogoggora ta’uu; seerichi kan hojjetu sirna cufamaa irratti yoo ta’u, Lafti garuu sirna banaa aduu irraa humna anniisaa waattii tiriliyoona 170 guyyaa guyyaan argatutti fayyadamti.
  4. Foosilii Ce’umsaa fi Dhoohinsa Kaambiriyaanii: Ragaan foosilii ce’umsaa hin jiru kan jedhu soba ta’uu; foosilii qurxummii fi bineensa lafaa gidduu (Tiktaalik), guddina arba galaanaa (whale), fi nama durii tarreessee dhiyeessa. Dhoohinsi Kaambiriyaaniis waggoota miliyoona 15-20 fudhachuu isaatiin tasa kan ta’e akka hin taane ibsa.
  5. Odeeffannoo DNA fi “Specified Complexity”: Herregni William Dembski Claude Shannon wabeeffatee dhiyeesse soba ta’uu; filannoon uumamaa (natural selection) karaa carraa qofaan osoo hin taane qindoomina itti-fufiinsaan kan hojjetu ta’uu fi qorannoo “RNA World” dhiyeessuu.
  6. Lafa Waggaa 6,000 fi Ifa Urjiilee: Qorannoon raadiyoo-meektiriksii lafti waggaa biiliyoona 4.56 akka qabdu mirkaneessuu; akkasumas ifti urjii Andiroomeedaa dhufee ija keenya seenuuf waggaa miliyoona 2.5 waan itti fudhatuuf, uumamni waggaa 6,000 qofa qaba jechuun saayinsii fiiziksii hundaa diiguu ta’uu ibsa.
  7. “Yoo Namni Qamalee Irraa Dhufe, Maaliif Qamaleen Amma Iyyuu Jirti?”: Tirannaan toora sararaa tokkoon akka konkolaataatti kan deemu osoo hin taane, akkuma damee mukiitti kan bittinnaa’u ta’uu; namnii fi qamaleen abbaa fi haadha durii tokko irraa waggaa miliyoona 6-7 dura addaan ba’uu isaanii addeessuudha.

Xumura irrattis, qophiin kun falmii “Waaqa Qaawwaa” (God of the Gaps) balaaleffachuun, wanta saayinsiin ammatti hin hubatin hunda “Waaqatu akkas godhe” jechuun beekumsa namaa akka daangessu eera. Seenaan dhugaa saayinsiin lafa kaahu—kan uummanni guutuun sanyii seelii tokkicha irraa waggoota biiliyoona afur keessatti wal-harkaa fuudhee as gahe—sheekkoo uumamaa kamiyyuu caalaa dinqisiisaa fi bareedaa ta’uu mirkaneessa.

Qabxiilee Haasawichaa Boqonnaa fi Mata-Duree Xiqqaan

Boqonnaa 1: Qajeeltoo Bu’uuraa — Maaliif Falmiin Kun Barbaachisaa Ta’e?

1.1 Faayidaa Qabatamaa Tirannaa Jireenya Guyyaa Guyyaa Keessatti
  • Falmiin waa’ee tirannaa taasifamu qoosaa fi falmii felsefumaa qofa miti; jireenya ilma namaa baraaruu wajjin walitti dhufeenya cimaa qaba.
  • Yaada uumamaa (creationism) fudhachuun sammuu fayyadamnu yoo qabaanne, dhimmoota baayooloojii ammayyaa kana hubachuu hin dandeenyu:
    • Dandamatamummaa Qorichaa (Antibiotic Resistance): Baakteeriyaan akkamitti tirattee qoricha ofirraa ittisuu akka dandeessu;
    • Jijjiirama Vaayirasootaa: Maaliif talaallii utaalloo (flu) fi koroonaa waggaa waggaan jijjiiruun akka barbaachisu;
    • Baayooloojii Kaansarii: Seelonni kaansarii qaama keessatti akkamitti jijjiirama sanyii fi filannoo uumamaatiin qoricha dandeessanii akka babal’atan.
  • Ogeessonni fayyaa, qorattoonni vaayirasii, fi hayyoonni jeneetiksii hundi bu’uura saayinsii tirannaatiin hojjetu; sababiin isaas qabatamaan waan hojjetuufi.
1.2 Miidhaa Sirna Barnootaa Keessatti Uumamu
  • Dhaloota haaraa daree saayinsii keessatti tirannaa dhowwachuun bu’uura beekumsa yaalaa fi qorichaa dhabsiisuudha.
  • Addunyaa teeknooloojii fi baayooloojiin bulfamu keessatti ilaalcha sobaa kanaan guddisuun balaa fayyaa uuma.

Boqonnaa 2: Falmii 1ffaa — “Tirannaan Tiwoorii Qofa Malee Seera Miti”

2.1 Hiika Jecha “Tiwoorii” Jechuu Dhabuu
  • Falmii Warra Uumamaa: “Saayintistoonni tirannaan tiwooriidha jedhu. Tiwooriin garuu yaada tilmaamaa ragaan hin mirkanoofneedha. Ragaan yoo dabalame seera ta’a; kanaaf tirannaan waan hin mirkanoofneef amantaa faana wal-qixa baratamuu qaba.”
  • Hiika Saayinsawaa: Saayinsii keessatti “Tiwooriin” sadarkaa ibsa dhugaa isa hundarra ol-aanaadha. Innis ragaalee yaalii, qorannoo lafaa, fi herregaan mirkanaa’ee kan qindaa’edha.
  • Tiwooriiwwan Biroo kan Namni Shakkiin Malee Fudhatu:
    • Tiwoorii Jarmii (Germ Theory): Dhukkuboonni daddarboon mormoota maayikirooskooppiin uumamu; qulqullina yaalaa fi talaallii hundaaf bu’uuradha.
    • Tiwoorii Atoomikaa (Atomic Theory): Wanti hunduu atoomii irraa tolfame; bilbila keenya, qorichoota, fi keemikaala hundaaf bu’uuradha.
    • Tiwoorii Relatiiviti Giddu-Galeessaa (General Relativity): Sirni GPS bilbila keenya keessa jiru seera kanaan herreegama; osoo tiwooriin kun sirrii ta’uu baatee guyyaatti km 11 dogoggora ture.
2.2 Faallaa “Tiwooriin Gara Seeratti Guddatti” Jedhu
  • Saayinsii keessatti Tiwooriin gonkumaa gara “Seeraatti” hin guddattu; lameen isaanii hojii adda addaa qabu:
    • Seerri Saayinsii (Law): Wanta ta’u (what happens) herregaan ibsa (fkn, Seera Harkisa Lafaa Niwutan).
    • Tiwooriin Saayinsii (Theory): Maaliif fi akkamitti akka ta’e (why and how) ibsa (fkn, Tiwoorii Eeyinshtaayin kan harkisa lafaa ibsu).
  • Tirannaan tiwoorii ta’uun isaa hir’ina osoo hin taane, akkamitti sanyiileen akka jijjiiraman ibsa guutuu waan qabuufi.

Boqonnaa 3: Falmii 2ffaa — Walxaxiinsa Ijaa fi “Irreducible Complexity”

3.1 Falmii “Iji Walakkaan Faayidaa Hin Qabu”
  • Falmii Michael Behe (1996): Iji ilma namaa qaama baay’ee walxaxaadha (lens, retina seelota miliyoona 130 qabu, narvii sammuu). Qaama kana keessaa tokko yoo hanqate iji hin argu. Kanaaf, tirannaan suuta suutaan ija ijaaruu hin danda’u, ogeessa tokkotu altokkotti tolche jedhu.
3.2 Sadarkaalee Iji Itti Tirate
  • Chaarlis Daarwiin bara 1859 keessa kitaaba isaa keessatti falmii kanaaf deebii kenneera. Uumama keessatti iji sadarkaa salphaa irraa kaasee hanga ammayyaatti jiru akkasi:
    1. Seelii Ifa Hubatu Tokkicha: Pirootiinii opsin jedhamu qaba; ifaa fi dukkana adda baasa (guyyaa fi halkan beekuu, gaaddidduu diinaa argee baqachuuf gargaara).
    2. Boolla Qodaa (Pigment Pit): Seelonni ifaa boolla xiqqoo keessa taa’u; kunis ifti eessaa akka dhufu kallattii beekuuf dandeettii kenna.
    3. Ija Qaawwa Qalloo (Pinhole Eye): Akkuma kaameraa durii qaawwa qalloodhaan fakkii dimshaashaa agarsiisa (uumamni Chambered Nautilus har’as ija kanaan nagaan jiraata).
    4. Uumama Leensii (Lens): Dhangala’aan eegumsaa gara leensiitti jijjiiramee ifa fuulleffachiisuu eegala.
  • Sadarkaan hunduu faayidaa guddaa uumamichaaf waan kennuuf, filannoon uumamaa isa fooyya’aa ta’e qofa calalee dhalootatti daddabarsa.
3.3 Iji Yeroo Ja’a (6) Adda Addatti Tirachuu Isaa
  • Iji akka kaameraa jiru kun seenaa uumamaa keessatti yoo xiqqaate yeroo 6 addaan bahee uumameera (lafee-qabeeyyii, boombii galaanaa [octopus], fi hooyyee tokko tokko keessatti).
  • Dogoggora Qaama Ija Namaa:
    • Ija Ilma Namaa: Narviin ijaa seelii ifa ilaalu duraan qaxxaamuree sammuutti deema; bakka inni dacha’utti qabxii jaamaa (blind spot) uuma.
    • Ija Qub-qabeeyyii Galaanaa (Octopus): Narviin duubaan deema; qabxii jaamaa hin qabu.
  • Ogeessi tokko osoo bu’uura irraa tolcheetee maaliif ija namaaf jaamummaa xiqqoo tolchee isa octopus immoo qulqulluu godha? Kun kan mirkaneessu tirannaan iddoo adda addaatti haala jiruun kan wal-simatedha.

Boqonnaa 4: Falmii 3ffaa — Seera Lammaffaa Teermoodaayinaamiksii

4.1 Dogoggora Yaada Entirooppii
  • Falmii Warra Uumamaa: “Seerri Lammaffaa Teermoodaayinaamiksii addunyaa keessatti jeequmsi (entropy) yeroo hunda dabala jedha. Wanti qindaa’aan fi walxaxaan wanta burjaaja’aa irraa ofiin dhufuu hin danda’u; kanaaf tirannaan seera fiiziksii kana cabsa.”
4.2 Sirna Cufamaa fi Sirna Banaa
  • Dogoggora Guddaa: Seerri kun kan hojjetu Sirna Qofaa/Cufamaa (Isolated System) irratti qofaadha—sirna anniisaan alaa itti hin seenne.
  • Lafti garuu Sirna Banaadha (Open System):
    • Guyyaa guyyaan Aduu irraa anniisaa ifaa guddaa waattii tiriliyoona 170 (1.7×1017 watts1.7×1017 watts) ta’u argatti.
    • Lafti immoo ho’a qabbana hawaa keessatti gadi lakkisti.
  • Anniisaan alaa yoo jiraate, entirooppiin bakka tokkotti hir’achuun uumama qindaa’aa uumuun waanuma uumamaati:
    • Firiijii Manaa: Keessi isaa qabbanaawaa fi qindaa’aadha; garuu humna elektiriikii fayyadama.
    • Kiristaalii Dhagaa: Bishaan keessatti bifa babbareedaan qindaa’ee biqila.
    • Lubbu-qabeeyyii: Nyaataa fi ifa aduu fayyadamuun qaama isaanii ijaaru; kosii fi ho’a gara alaatti baasu.
  • Lubbuun seera fiiziksii hin cabsin; humna Aduu fayyadamuun uumamuu isheeti.

Boqonnaa 5: Falmii 4ffaa — Foosilii Ce’umsaa fi Dhoohinsa Kaambiriyaanii

5.1 Ragaa Foosilii Ce’umsaa
  • Falmii Warra Uumamaa: “Daarwiin sanyiileen yoo walirraa dhufan foosiliin gidduu hedduun argamuu qaba jedhe; garuu waggaa 165 keessatti hin argamne.”
  • Dhugaa Jiru: Foosiliileen ce’umsaa kumaatamaan lakkaa’aman argamaniiru:
    • Tiktaalik roseae: Qurxummii fi bineensa lafaa gidduu kan jiru; qorattoonni bakka itti argamu dursee herreeganii Arkiitiik Kanaadaa keessaa argatan. Harka qaba, morma socho’u qaba, lafee cinaachaa qaba.
    • Tirannaa Arba Galaanaa (Whale): Bineensa lafaa irraa gara galaanaatti deebi’uu isaa agarsiisa:
      • Pakicetus (waggaa miliyoona 50 dura): Miila 4n fiiga, lafee gurra keessaa kan arba galaanaa qaba.
      • Ambulocetus (waggaa miliyoona 48): Bineensa bishaanii fi lafaa; akkuma daakiyyeetti daaka.
      • Basilosaurus (waggaa miliyoona 40): Guutummaatti bishaan keessa jiraata, miila duubaa xiqqoo faayidaa hin qabne qaba.
      • Arba Galaanaa Ammayyaa: Lafee mudhii fi luka durii kan lafarra ittiin deemaa turan qaama keessatti dhokatee qaba.
    • Nama Durii: Lucy (Australopithecus, waggaa miliyoona 3.2), Homo habilis, Homo erectus, hanga Homo sapienstti walduraa duubaan jiru.
5.2 Dhoohinsa Kaambiriyaanii (Cambrian Explosion)
  • Falmii: “Waggaa miliyoona 530 dura sanyiileen hundi tasa uumaman.”
  • Dhugaa Jiru:
    • Yeroon kun waggaa miliyoona 15 hanga 20 fudhate; kun immoo seenaa nama ammayyaa dachaa 50 caala. Tasa kan ta’e miti.
    • Uummattoonni bara sana dura turan lafee jabaa waan hin qabneef foosiliin isaanii hin hafe (Ediacaran fauna garuu argamaniiru).
    • Qorannoon DNA (molecular clock) akka agarsiisutti bineensonni dhoohinsa sana waggaa miliyoona 100-200 dursee walirraa fagaachuu eegalan.

Boqonnaa 6: Falmii 5ffaa — Odeeffannoo DNA fi “Specified Complexity”

6.1 Dogoggora Qajeeltoo Claude Shannon
  • Falmii: “DNA’n odeeffannoo qaba; Claude Shannon akka jedhutti odeeffannoon kan uumamu sammuu ogeessaatiin qofa.”
  • Dhugaa Jiru: Qorannoon Shannon (1948) waa’ee sammuu hin dubbatu; mallattooleen hammam wal-dhaboo ta’uu isaanii qofa herreega malee eenyutu akka barreesse hin qoru.
6.2 Gowwoomsaa “Specified Complexity”
  • William Dembski “wanti carraan uumamuu hin dandeenye ogeessaan uumame” jedha.
  • Fakkeenya Kaartaa: Kaartaa shanan harkatti qabatte tokko erga ilaaltee booda “carraan kun uumamuu miliyoona 2.6 keessaa tokko, kanaaf humna waaqatu qindeesse” jechuudha; kun herrega dogoggoraati.
  • Filannoo Uumamaa (Natural Selection): Richard Dawkins akka agarsiisetti, jecha “METHINKS IT IS LIKE A WEASEL” jedhu carraa qofaan barreessuuf yaalii 10401040 fudhata; garuu filannoo uumamaatiin yaalii 40-70 qofaan xumurama.
6.3 Addunyaa RNA (The RNA World)
  • Lubbuun utuu DNA fi Pirootiiniin hin uumamin dura RNA irraa jalqabde.
  • RNA’n odeeffannoo baata, ofumaan of baay’isa, akkuma pirootiiniitti qoricha ta’ee hojjeta (Nobel Prize 1989).
  • Gaaffii Xumuraa: “Odeeffannoon DNA ogeessa barbaada yoo jette, sammuun ogeessa sanaa hammam walxaxaadha? Isaanoo eenyutu uume?” Kun furmaata osoo hin taane gaaffii biraa baay’isa.

Boqonnaa 7: Falmii 6ffaa — Lafa Waggaa 6,000 fi Ifa Urjiilee

7.1 Saayinsii Raadiyoo-meektiriksii (Radiometric Dating)
  • Dhagaan lafaa meeshaalee akka Yuraaniyeemii fi Pootaasiyeemiin qoratamee lafti waggaa biiliyoona 4.56 akka qabdu mirkaneesseera.
  • Qorannoon kun shakkii hin qabu; sababiin isaas qajeeltoo fiiziksii wantoota hunda to’atu irratti hundaa’a.
7.2 Ifa Urjii Andiroomeedaa fi Daangaa Yeroo
  • Ifti saffisa daangeffamaa qaba (sekondiitti km 300,000).
  • Urjiin Andiroomeedaa lafarraa waggaa ifaa miliyoona 2.537 fagaatti. Har’a yeroo samii ilaallu ifti sun waggaa miliyoona 2.5 dura bahee as gahe.
  • Urjiilee waggaa ifaa biiliyoona 13 fagaatan teleskooppiin ni argina. Kunis uumamni yoo xiqqaate waggaa biiliyoona 13 ta’uu agarsiisa.
  • Lafti waggaa 6,000 qofa qabdi jechuun: “Waaqayyo ifa urjii hin jirree uumee nu gowwoomsuuf as erge” jechuudha, yookaan fiiziksin soba jechuudha. Fiiziksiin garuu dhugaadha; GPS fi meeshaan hospitaalaa kanaan hojjeta.

Boqonnaa 8: Falmii 7ffaa — “Yoo Namni Qamalee Irraa Dhufe, Maaliif Qamaleen Amma Iyyuu Jirti?”

8.1 Dogoggora Ilaalcha Sarara Tokkoo
  • Falmii: “Namni qamalee irraa yoo dhufe qamaleen hundi gara namaatti jijjiiramanii dhumuu qabu ture.”
  • Fakkeenya Godaansa Awurooppaa: Lammiileen Awurooppaa miliyoonaan gara Ameerikaatti godaananiiru; har’a Ameerikaanonni sanyii isaaniiti. Garuu Awurooppaanis har’a uummata qabdi. Lammiin Awurooppaa har’a jiruuf Ameerikaanonni Awurooppaarraa hin dhufne jechuu dandeenyaa? Gonkumaa.
8.2 Tirannaan Damee Qabaachuu Isaa
  • Tirannaan akkuma mukiitti damee qaba. Waggaa miliyoona 6-7 dura Afrikaa keessatti sanyiin tokko bakka lamatti cite:
    • Dameen tokko gara Shimpansitti (chimpanzee) tirate;
    • Dameen kaan immoo gara ilma namaatti tirate.
  • Namni qamalee har’a jirtu irraa hin dhalanne; lamaanuu abbaa fi haadha durii tokko irraa dhufan. DNA’n keenyas %98.7 tokkumaadha.

Boqonnaa 9: Mala Kufaatii — “Waaqa Qaawwaa” (God of the Gaps)

9.1 Waan Hin Beekne Hunda Amantaatti Hirkisuu
  • Falmiileen torbanuu tooftaa tokko hordofu:
    1. Wanta walxaxaa ykn ammaaf saayinsiin guutummaatti hin hiikin arguu;
    2. “Uumamni ofiin kana gochuu hin danda’u” jechuu;
    3. “Kanaaf Waaqatu godhe” jedhanii goolamuu.
  • Kun saayinsii keessatti “Waaqa Qaawwaa” jedhama. Yeroo saayinsiin qaawwa sana beekumsaan cufu garuu, amantiin sun dhiphachaa deema.
9.2 Seenaa Saayinsii
  • Waggoota 500 darban keessatti wanti duraan “Waaqatu kallattiin godhe” jedhamaa ture hundi seera uumamaatiin hiikameera:
    • Sochii pilaaneetotaa: Ergamoota osoo hin taane Harkisa Lafaa (Gravity).
    • Dhukkuba: Dheekkamsa Waaqaa osoo hin taane Baakteeriyaa fi Vaayirasii.
    • Hangaasuu: Dheekkamsa osoo hin taane Elektiriikii Qilleensaa.
    • Baay’ina Sanyiilee: Uumama addaan bahee osoo hin taane Tirannaa (Evolution).

Boqonnaa 10: Xumura — Bareedina Dhugaa Uumamaa

10.1 Ragaa Cuunfamaa
  • Ragaan tirannaa kuusaa dhugaa waggoota biiliyoonaa irratti kan hundaa’eedha; foosilii, jeneetiksii, fi qorannoo yaalii dabalata.
10.2 Mul’ata Isa Guddaa
  • Seenaan saayinsiin mirkaneesse sheekkoo uumamaa kamiyyuu caalaa dinqisiisaadha:
    • Addunyaan waggaa biiliyoona 13.8 qabdi;
    • Lafti waggaa biiliyoona 4.56 qabdi;
    • Lubbuun seelii tokko irraa waggaa biiliyoona 3.8 dura kaatee muka uumamaa tokkoon har’a geesse.
  • Atis taate muka manakee dura jiru, qurxummii galaanaa fi shimpansiin abbaa fi haadha tokkorraa dhalattan.
  • Nuti dhukkee urjiilee (star stuff) keessaa dhalannee, ifa aduutiin bilchaannee, har’a sammuu argannee addunyaa nu uumte qorachuuf dandeettii arganneedha. Kun dinqisiifannaa malee mormii hin qabu jechuun xumurama.

Related Posts

Subscribe
Subscribe