Mata-Duree fi Odeeffannoo Qophii
- Mata-Duree Qophii: “የሻዕብያ ፍላጎት ምንድነው? በፅምዶ ውስጥ ኦነግ የት ነው ያለው?” (“Fedhiin Sha’ibiyaa Maali? ‘Tsimdoo’ Keessatti ABO’n Eessa Jira?”)
- Madda / Qindeessaa: @TeddyHawassa (Teeddii Hawaasaa)
- Keessummaa / Xiinxalaa Siyaasaa: Ermiyaas Laggasaa (Xiinxalaa Siyaasaa, Barreessaa, fi Ministira Deetaa Kominikeeshinii Mootummaa duraanii)
- Guyyaa Maxxansaa: Fulbaana 10, 2026 (Sep 10, 2026)
Cuunfaa Waliigalaa fi Ibsa Dhimma Qophii
Marii kana keessatti gaazexeessaa Teeddii Hawaasaa fi xiinxalaan siyaasaa Ermiyaas Laggasaa dhimma gamtaa waraanaa fi siyaasaa haaraa “Tsimdoo” (jecha Afaan Tigriffaa yoo ta’u hiikni isaa “qindoomina qambariin walitti hidhamuu” jechuudha) jedhamu irratti marii bal’aa gaggeessaniiru. Gamtaan kun magaalaa Poort Suudaan keessatti hoggantoota ABUT (garee Debretsiyoon), faaynoota Amaaraa, fi miseensota ABO/WBO tokko tokko walitti fiduun; hoggansa kallattii Pirezidaantii Eertiraa Isaayyaas Afawarqii (Sha’ibiyaa), Waraana Mootummaa Suudaan (SAF), fi Mootummaa Gibxiitiin kan hundeeffamedha.
Ermiyaas Laggasaa akka ibsetti, Tsimdoon gamtaa dimokraatawaa yookaan fiduuf qophaa’e osoo hin taane, tooftaa fi pirojektii Isaayyaas Afawarqii waggoota 50 guutuu ittiin dhiiga dhangalaasaa tureedha. Tooftaan kunis: yeroo yerootti dhaabbilee siyaasaa fi hidhattoota walitti qabuun saba murtaa’e tokko irratti xiyyeeffachuun (“Balataraa” ykn isa dabareen duguugamu) erga duguugee booda, gamticha diigee saba biraa duguuguuf ammas gamtaa haaraa uumuudha. Ermiyaas haala kanaan fakkeenya “Awtobisii” dhiyeessa: Gibxi baasii fi shufeeraaf maallaqa baasti, abbaan awtobisichaa Isaayyaas Afawarqiidha; ABUT immoo shufeera, gargaaraa shufeeraa fi tikkeettii kan kutudha; fuuldura kan taa’an qondaaltota ABUT yoo ta’an, gidduu kan taa’an faaynoota, ABO/Oromoon immoo baaxii awtobisichaa (portomogalaa) irratti kan fe’amanidha. Imalli awtobisii kanaa gara Oromiyaa fi Kibbaatti yoo ta’u, uummatni dabaree kanaan xiyyeeffannoon irratti godhame uummata Oromooti jedha.
Xiinxalli kun tarkaanfiilee seenaa Isaayyaas Afawarqii afur keessa dabre ifa godha:
- Bara 1991 Dura (Amaara Xiyyeeffachuu): Bara Dargii keessa ABUT fi ABO waliin gamtaa uumuun sabni Amaaraa akka “cunqursaa seenaatti” akka laalamu gochuu (Maaniifeestoo ABUT bara 1968/1976 fi Heera 1995 keessatti “hariiroo micciiramaa” jedhamee kan barraa’e).
- Bara 1991 Booda (Uummata Affaar Xiyyeeffachuu): Isaayyaas, Mallas Zeenaawwii fi Sibhaat Naggaa ta’uun akka sabni Affaar Asab irratti mirga hin gaafanneef duula “Operation ARDUF” geggeessanii hayyoota Affaar dhabamsiisuu, akkasumas dinagdee Itoophiyaa saamuun Buna daldaluu.
- Waraana Kaabaa (1998–2000 fi 2020–2022 – Tigraay Xiyyeeffachuu): Waraana kaabaa keessatti loltoonni Eertiraa ajjeechaa, gudeeddaa daa’immanii fi maanguddootaa, gudeeddaa garee loltoota dhibee HIV qabaniin geggeeffamu, fi qabeenya barbadeessuu raawwachuu isaanii. Gabaasa fuula 300 Yuunivarsiitiin Maqalee qopheesse keessaa dhibbeentaan 76 yakkoota kan raawwate loltoota Eertiraa akka ta’e osoo beekamuu, hoggansi ABUT ammaan tana Isaayyaas waliin araaramuuf jecha jecha “Jenoosaayidii” jedhu akka hin dubbatamne dhowwuu isaa saaxila.
- Bara Ammaa (Oromoo Xiyyeeffachuu): Mootummaa federaalaa akka “sirna babal’attoota Oromoo Galaana Diimaa barbaadutti” dhiyeessuun, dargaggoota Amaaraa 40,000 Saawaa fi Omaajir keessatti leenjisuun gara Wallaggaatti erguu fi Itoophiyaa gara “Konfedereeshiniitti” diiguuf karoorfachuu.
Xumura irrattis, heera ce’umsaa dhoksaatti qophaa’ee fi “Mana Murtii Addaa Jenoosaayidii” kan Doktar Tsaggaayee Ararssaa akka abbaa alangaa olaanaatti muudamuuf jedhamu ifa godha. Galmeen himannaa kunis Muummicha Ministeeraa Abiy Ahimad fi Fiild Maarshaal Birhaanuu Juulaa qofa osoo hin taane, namoota duraan mootummaa mormaa turan akka Andaargaachaw Tsiggee, Masaay Makonnon, fi miidiyaa ESAT illee kan himatu ta’uu ibsa. Gaazexeessaa Teeddii Hawaasaas uummanni Amaaraa, Tigraay fi Oromoo gamtaa kana akka morman ibsuun marii goolaba.
Qabxiilee Haasawichaa Boqonnaa fi Mata-Duree Xiqqaan
Boqonnaa 1: Caasaa “Tsimdoo” – Gamtaa fi Fakkeenya Awtobisii
1.1 Hiika “Tsimdoo”: Pirojektii Duguuggaa Itti-Fufiinsaa
- Hiika Jechaa fi Seenaa: Jechi Tsimdoo jedhu dhimma yeroof namoota fi gurmuulee qambariin walitti qabanii dantaaf hidhuu jechuudha; kunis waggoota 50f mala Isaayyaas Afawarqii ittiin jiraatedha.
- Qajeelfama Hojii: Isaayyaas mataan isaa “qabeenya hin sochoone” (fixed asset) waraana malee jiraachuu hin dandeenyedha; dhaabbileen kaan immoo yeroo yerootti kan jijjiiramaniidha.
- Tarsiimoo: Dhaabbilee hidhattootaa walitti qabee saba tokko akka dabareetti xiyyeeffachuun duguuga (“Balataraa” – dabaree Oromoo); erga fixee booda gamticha diigee saba birootti darba.
1.2 Fakkeenya Awtobisii Geopolitiksii Gaanfa Afrikaa
Ermiyaas gamtaa Poort Suudaanitti uumame kanaan fakkeenya Awtobisiitiin ibsa:
- Abbaa Baasii fi Ispoonsara (Gibxi): Awtobisicha bitti, meeshaalee jijjiirraa dhiyeessiti, mindaa shufeeraa fi hojjettootaa kaffalti; kunis hidha Abbayyaa fi guddina Itoophiyaa danquuf.
- Abbaa Awtobisii (Isaayyaas Afawarqii / Sha’ibiyaa): Awtobisichi kan isaati, kallattii inni deemu to’ata.
- Shufeeraa fi Tikkeettii Qoraa (ABUT): Meeshaa oofuu qabatee, namoota seenanii fi bahan to’ata.
- Taa’umsa Fuulduraa (Qondaaltota ABUT): Taa’umsa filatamaa fuuldura taa’u.
- Taa’umsa Giddu-Galeessaa (Faannoo): Loltoota lafoo ta’anii gidduu taa’u.
- Baaxii Awtobisichaa / Portomogalaa (ABO/Garee Oromoo): Baaxii gubbaa meeshaa wajjin hidhamanii taa’u; marii keessaa hin dhagahan, “Oromoon keessa jira” jedhamuuf qofa itti fe’aman.
- Iddoo Deeman: Gara Oromiyaa fi Kibbaatti; uummata Oromoo duguuguu fi mootummaa federaalaa diiguuf.
Boqonnaa 2: Seenaa Duubaa: Saboota Isaayyaas Xiyyeeffate
1.1 Bara 1991 Dura: Amaara Xiyyeeffachuu fi Dargii Kuffisuu
- Bara qabsoo hidhannoo Dargii keessa, Isaayyaas ABUT fi kutaa ABO waliin ta’uun sirna Dargii loluu qofa osoo hin taane, saba Amaaraa guutuu akka cunqursaatti labsan.
- Xiyyeeffannaa Maaniifeestoo: Maaniifeestoo ABUT bara 1976 (1968 ALAtti) keessatti “Amaaraa cunqursituu” jechuun aadaa fi qabeenya saamte jedhanii saba tokko irratti duulan.
- Bara 1991 booda, yaanni kun heera bara 1995 keessatti “hariiroo micciiramaa” (yetezaba ginigninet) jechuun sanyiin uummataa akka wal-dhabu godhame.
1.2 Gamaaggama Adaamaa: Kufaatii Dhugaa kan EPRDF
- Waggoota dheeraaf EPRDF keessatti dhaabbileen bifa gadi-aantummaatiin akka yaadan godhamanii turan: OPDO, ABUT, fi SEPDM “dhiphoo” (tebab) yoo jedhaman, ANDM immoo “of-tuulaa” (timkit) jedhamaa ture.
- Gamaaggama Guyyoota 17 Magaalaa Adaamaa: Jijjiirama bara 2018 dura hoggansi OPDO (Lammaa Magarsaa, Abiy Ahimad, fi kkf) guyyoota sagaliif marii cimaa geggeessan.
- Abbummaa Biyyaa Lallabuu: “Nuti maaliif umrii keenya guutuu hacuucamne jennee boonya? Biyya kan ijaare nuudha; gootota waraana Adwaa kurnan keessaa sagal Oromoodha (Fitawuraarii Habtagiyoorgis Dinagdee, Dajaazmaach Baalchaa Saafoo, Jeneraalota Dargii kan akka Mardaasaa fi kkf)” jechuun of amansiisan.
- Cunqursaan Itoophiyaa keessa ture kan “gitaa” (class oppression) malee kan sabaa akka hin taane labsuun guyyaa sana EPRDFn keessoo isaatti akka diigamu taasisan.
Boqonnaa 3: Bara 1991 Booda: Uummata Affaar fi Dhimma Buufata Asab
3.1 Affaar Soda Guddaa Asmaraa Ta’uu
- Eertiraan erga addaan baatee booda, uummanni Affaar Isaayyaas Afawarqii fi Mallas Zeenaawwiif soda guddaa turan:
- Uummata Affaar keessaa dhibbeentaan 70–80 Itoophiyaa keessa jiraata; Sulxaanonni fi hoggansi aadaa hundi Itoophiyaa (Asaayitaa) jiru.
- Lafti Affaar daangaa lamaanuu qaxxaamuree kallattiin buufata doonii Asab qabata.
- Sabni Affaar yoo tokkoome buufata Asab deebisee gara Itoophiyaatti fiduu danda’a soda jedhutti galan.
3.2 Xalayaalee Iccitii Mallas fi Isaayyaas: Duula “Operation ARDUF”
- Ermiyaas xalayaalee iccitiitiin barruu Siisaay irratti maxxanfaman caqasa:
- Xalayaa 1ffaa (Mallas gara Isaayyaasitti): Mallas iccitii maallaqa jijjiiruu Itoophiyaa gurguruun Isaayyaasiif erge; Nuwaay Gabre’aab gorsaa diinagdee erguu isaa ibse.
- Xalayaa 2ffaa (Isaayyaas gara Mallasitti): Isaayyaas waa’ee maallaqaa dhiisii, dhimma waraana Affaar irratti qophaa’i jedheen.
- Xalayaa 3ffaa (Mallas gara Isaayyaasitti): Waraanni Itoophiyaa qophaa’uu fi qindoominaan Affaar akka rukutan mirkaneesse.
- Duguuggaa Affaar Irratti Ta’e: Loltoonni lamaan wal-ta’uun hayyoota Affaar duguugan, Sulxaana ari’an, fi biqiltuu summaa’aa “Muka Wayyaanee” (Prosopis juliflora) lafa Affaar irratti facaasuun bishaan fi marga lafichaa gogsaan.
3.3 Saamicha Diinagdee Itoophiyaa
- Eertiraan Baankii Horn (Mexico Square Finfinnee) fayyadamuun daldala doolaaraa gurraacha to’atte.
- Eertiraan buna tokkoyyuu osoo hin oomishin buna Itoophiyaarraa saamuun addunyaatti tokkoffaa taatee gurguraa turte; mukti Guragee, Silxee fi Hawaasaarraa citee gara Eertiraatti geeffamee gara alaatti ergamaa ture.
Boqonnaa 4: Waraanota Tigraay fi Seenaa Sobuun Hafeeraa Taasifamu
4.1 Waraana 1998–2000: “Waraana Wayyaanee” Jedhanii Moggaasuu
- Ilalcha Sha’ibiyaa keessatti “Wayyaanee” jechuun paartii qofa osoo hin taane uummata Tigraay guutuu ibsa.
- Isaayyaas waraana Badimee akka waraana uummata Tigraay mancaasuutti itti fayyadame.
4.2 Waraana Kaabaa Bara 2020: Gara-Jabeenya Loltoota Eertiraa
- Waraanni bara 2020 eegaluun dura, Ridwaan Huseen gara Maqaleetti ergamuun Geetaachoo Raddaa wajjin wal-argee: “Waraanatti yoo galle Isaayyaasiin dhaabuu hin dandeenyu; inni jibba waggoota dheeraa uummata Tigraay irratti qaba” jechuun akeekkachiisee ture.
- Yakkoota Raawwataman: Erga Ajajni Kaabaa rukutamee loltoonni Eertiraa seenanii:
- Loltoota dhibee HIV qaban kutaa waraanaatti qindeessanii dubartoota Tigraay humnaan gudeedsiisan.
- Haadha waggaa 70, intala ishee, fi mucaa intala ishee tartiibaan duraa duubaan gudeedan.
- Miisamaara, dhagaa, fi rasaasa boorsaa pilaastikiitti duudanii gadameessa dubartootaa keessa naquun: “Waggoota 20 nu duubatti deebistan, nuti immoo waggoota 40 duubatti isin deebifna” barreeffama jedhu waliin keessatti dhiisan.
- Qonnaan bulaa jalaa qotiyyoo qalan, paappayyaa fi maangoo ciranii dhabamsiisan, midhaan gotaraa keessatti bishaan naqanii tortorsan.
4.3 Gabaasa Fuula 300 Dhoksuu fi Seenaa Jijjiiruu
- Erga waliigaltee Piriitooriyaa booda, Yuunivarsiitiin Maqalee fi Biiroon Dubartoota Tigraay qorannoo gadi fageenyaa fuula 300 qopheessan.
- Ragaa Qabatamaa: Yakkoota gudeeddaa fi saamichaa raawwataman keessaa dhibbeentaan 76 (%76) kan raawwatame loltoota Sha’ibiyaatiini; dhibbeentaan 14 faannootiini.
- Iccitii Dhoksuu: Hoggansi ABUT (Debretsiyoon) Isaayyaas waliin gamtaa uumuuf jecha gabaasicha awwaalan; jechi “Jenoosaayidii Eertiraa” jedhu akka hin dubbatamne miidiyaalee isaaniitti labsii dabarsan.
- Shamarran miidhamanii dhugaa bahan (kan akka Monaaliizaa fi Masarat) akka dhugaa jijjiiranii loltoota Itoophiyaa qofa komatan dhiibbaan irratti godhame.
Boqonnaa 5: Dabaree Ammaa: Oromoo Xiyyeeffachuu fi Duula Qindaa’aa
5.1 Oromoo Sodaachisaa Addunyaatti Fakkeessuu
- Erga Tigraay dadhabsiisee booda, Isaayyaas fuula isaa gara Oromiyaatti deebise.
- Miidiyaaleen Sha’ibiyaa mootummaa federaalaa akka “sirna babal’attoota Oromoo jaarraa 16ffaa deebisaa jiranii fi Galaana Diimaa qabachuuf socho’aniitti” dhiyeessuu eegalan.
5.2 Hundeeffama Faannoo: “Karoora B” (Plan B) kan Isaayyaas
- Ermiyaas akka ifa godhutti, sirna Faannoo leenjisee gurmeesse Isaayyaas Afawarqiidha (Jeneraal Asaaminaw Tsiggee fi Jeneraal Tafarraa Maammoo waliin ta’uun).
- Dargaggoonni Amaaraa kumni afurtamni (40,000) kaampiiwwan Eertiraa (Saawaa fi Omaajir) keessatti leenjifaman.
- Kaayyoon isaanii “Plan B”: yoo Abiy Ahimad to’annaa Isaayyaas jala galuu dide, mootummaa federaalaa fincilaan kuffisuudha.
- Humnoonni kunniin daangaa Wallaggaa seenanii Oromoo fi Amaara walitti naquuf xiyyeeffannoon bobbaafaman.
Boqonnaa 6: Caasaa Ce’umsaa fi Mana Murtii Addaa Jenoosaayidii
6.1 Karoora “Konfedereeshinii Itoophiyaa”
- Sanadni iccitii fuula 60 gamtaa Tsimdoo kanaan qophaa’e Itoophiyaa diigee gara Konfedereeshiniitti jijjiiruu dhiyeessa.
- Mootummaan giddu-galeessaa nageenya daangaa alaa, dhimma alaa, fi maallaqa qofa kan to’atu yoo ta’u, aangoon hundi gara kutaalee naannootti guutummaatti qoodama.
6.2 Mana Murtii Addaa: Doktar Tsaggaayee Ararssaa
- Caasaan kun “Mana Murtii Addaa Ce’umsaa fi Jenoosaayidii” kan hundeessu yoo ta’u, abbaa alangaa olaanaa ta’ee kan muudamu hayyuu seeraa Doktar Tsaggaayee Ararssaadha.
6.3 Tarree Himatamtootaa Dinqisiisaa
- Manni murtii kun Abiy Ahimad fi Fiild Maarshaal Birhaanuu Juulaa qofa osoo hin taane, namoota duraan mormitoota turan illee ni himata:
- Andaargaachaw Tsiggee: Miidiyaa Tigraay irratti kallattiin “Yakkamaa Jenoosaayidii” jedhamee kan labsame.
- Masaay Makonnon: Gamtaa Tsimdoo deeggaree osoo lallabuu maqaan isaa tarree himatamtootaa keessatti dhiyaate.
- Dhaabbata Miidiyaa ESAT: Akka dhaabbataatti yakkaan kan himatamu ta’uun ifoome.
Boqonnaa 7: Yaada Xumuraa fi Mormii Uummataa
7.1 Mormii Bal’aa Uummata Biratti Ka’e
- Teeddii Hawaasaa akka ibsetti, uummanni Amaaraa, Tigraay fi Oromoo bal’inaan gamtaa Tsimdoo kana mormaa jiru.
- Gamtaan biyya alaa keessatti manneen dhugaatii fi dhoksaatti qindaa’u amanamummaa uummataa argachuu hin danda’u.
7.2 Kufaatii Waraanaa fi Shirawwan Siyaasaa
- Lamaan isaaniyyuu rakkoon Itoophiyaa waraanaan akka hin furamne mirkaneessu.
- Gamtaan alaan qindaa’ee saboota walitti naquuf ijaarame kamuu kufaatiidhaan xumurama jechuun qophiin kun xumurameera.
